Gündem
3 dk okunma süresi
Arkeobotanik
Arkeobotanik araştırmalarda kullanılan materyaller kazı alanından elde edilmiş arkeolojik bitki kalıntılarıdır. Arkeobotanik çalışma yöntem ve...
Arkeobotanik araştırmalarda kullanılan materyaller kazı alanından elde edilmiş arkeolojik bitki kalıntılarıdır. Arkeobotanik çalışma yöntem ve teknikleri açısından: örnek alma, suda yüzdürme işlemi ve laboratuvar çalışması olarak üç temel aşamadan oluşmaktadır. Bir yüzdürme düzeneği veya yüzdürme makinesi, kazı alanında alınan toprak örneğini üç bileşene ayıran bir araçtır: yüzen malzeme (karbonlaşmış bitki kalıntıları gibi hafif malzemeler), taşlar ve yüzmeyen diğer ağır kısımlar ( ağır kısım olarak adlandırılır) ve suda çözünen parçacıklar. Halet Çambel ve Robert J. Braidwood başkanlığında yürütülen ilk dönem Çayönü Tepesi kazılarında kullanılan suda yüzdürme makinesi 2021 yılında yenilenip tekrar kullanılmaya başlanmıştır. Arkeolojik dışkı kalıntıları: Arkeolojik dışkı kalıntılarının (paleofeces: paleodışkılar) ya da sıklıkla adlandırıldığı şekliyle koprolitlerin (gübre taşı) analizi yeni bir araştırma konusu değildir; bu tür araştırmalar 1900’lü yılların başlarına kadar uzanmaktadır. Özellikle mumyalanmış cesetlerin bağırsak içeriği ve çöp birikintilerinden elde edilen insan dışkı kalıntıları üzerinde önemli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Paleodışkı biyobelirteçlerin birinci grubu 5b-stanolleridir. Bitkisel stanollerde tahıllar, kuruyemiş, bitkisel yağlar, tohumlar gibi besinlerin tespit edilmesi mümkündür. Bir başka biyobelirteç grubu safra asitleridir. 5b-stanoller ve safra asitleri arkeolojik dışkı tortularında binlerce yıl varlığını sürdürebilen arkeolojik kalıntılardır. Ayrıca, paleodışkılar içinde bulunan tohumlar, küçük kemikler ve parazit yumurtalarının analizi ile onları üreten kişilerin diyetlerini ve sağlıklarını belirlemek için incelenir. Ayrıca lipid analizi (tüm canlıların yapısında bulunan temel organik bileşiklerden biri olan lipitler, doymuş ve doymamış yağlar olarak ayrılır ikiye ayrılır) ve DNA analizi kullanılarak onları salgılayan kişi hakkında daha derinlemesine bilgilere ulaşılabilir. Eski insanların bozulmamış dışkıları, kurak iklimlerdeki mağaralarda ve uygun koruma koşullarına sahip arkeolojik yerleşmelerde bulunabilir. İnsan dışkısı analizleri aracılığıyla, paleo-diyetler ve beslenme modelleri, teknoloji, ve paleoekolojik adaptasyon gibi çeşitli konular hakkında bilgilere ulaşılması mümkündür. İngiltere’nin doğu kıyısında yer alan Walton-on-Naze burnundaki bir gelgit düzlüğünde bulunan bir Tunç Çağı iskeletinde böğürtlen, gül ve Atriplex tohumları tespit edilmiştir. Benzer şekilde 90’lı yılların başında İtalya - Avusturya sınırındaki Ötztal Alpleri’nde dünyanın en eski (günümüzden 5500 yıl önce) ve en iyi korunan mumyalarından biri olan buz adam “Ötzi”’nin son yediği bitkilerin siyez buğdayı ve zehirli eğreltiotu olduğu tespit edilmiştir. Çatalhöyük’te çöp yığınlarında bulunan insan dışkıları steroller ve safra asitleri analizlerine tabii tutulmuşlardır. Çatalhöyük sakinlerinin tuvaletlerini çöp alanlarında yaptıkları ya da evlerinde yaptıkları dışkıları bir kap veya sepet aracılığıyla çöp alanlarına döktükleri önerilmektedir. Çatalhöyük’teki insanlarının dışkıları üzerine yürütülen analizlerde (MÖ 7.100-6150), ince bağırsaklarda yaşayan kancalı kurt bağırsak paraziti enfeksiyonuna dair kanıtlar bulunmuştur. Ayrıca, bu insan dışkılarına ait bazı karpolit örneklerinde tahıl kabukları ve çitlembik gibi tohumlara da rastlanılmıştır. Arkeobotanik Nedir? Arkeobotanik araştırmalarda kullanılan materyaller kazı alanından elde edilmiş arkeolojik bitki kalıntılarıdır. Arkeobotanik çalışma yöntem ve teknikleri açısından: örnek alma, suda yüzdürme işlemi ve laboratuvar çalışması olarak üç temel aşamadan oluşmaktadır. Bir yüzdürme düzeneği veya yüzdürme makinesi, kazı alanında alınan toprak örneğini üç bileşene ayıran bir araçtır: yüzen malzeme (karbonlaşmış bitki kalıntıları gibi hafif malzemeler), taşlar ve yüzmeyen diğer ağır kısımlar ( ağır kısım olarak adlandırılır) ve suda çözünen parçacıklar. Halet Çambel ve Robert J. Braidwood başkanlığında yürütülen ilk dönem Çayönü Tepesi kazılarında kullanılan suda yüzdürme makinesi 2021 yılında yenilenip tekrar kullanılmaya başlanmıştır (Çayönü Tepesi Kazı Arşivi). Doç. Dr. Burhan Ulaş İnönü Üniversitesi Arkeoloji Bölümü
