Sonsuz yaşam mümkün mü?
Yaşlanmak, hayatın kaçınılmaz bir gerçeği. Ne yaparsak yapalım, bundan kaçamıyoruz. Ancak yaşam süremizi uzatma konusunda insanlık olarak epey yol kat ettik.
Tarih boyunca ilk kez, dünya genelinde ortalama yaşam süresi 70 yılın üzerine çıktı. Oysa 1950’li yıllarda bu ortalama yalnızca 45 yıldı. Daha uzun yaşamamızı sağlayan en önemli etkenin başında ise tıp geliyor.
Peki, büyümemiz ne zaman bitiyor ve yaşlanma ne zaman başlıyor?
Genel olarak, 20’li yaşların sonlarında cinsel olgunluğa ulaştıktan sonra gelişimimizin durduğu ve yaşlanmanın başladığı düşünülüyor. Bu sürece “biyolojik yaşlanma” anlamına gelen senesans deniyor.
Cinsel olgunluğa ulaştıktan sonra vücudumuz fiziksel stresle başa çıkmada ve biyolojik sistemleri sürdürmede giderek daha az verimli hâle geliyor. Bunun nedeni ise türümüzün evrimleşme biçimiyle ilgili.
Elbette, vücudumuzu bir makine gibi sürekli besleyip bakımını eksiksiz yapsak sonsuza dek yaşamak hoş olurdu; ama işler öyle yürümüyor. Evrimsel biyologlara göre, evrimin “doğal seçilim” denilen itici gücü, ileri yaşlarda da zinde kalan bireyleri “seçmediği” için yaşlanıyoruz.
Diğer Türler de Yaşlanıyor mu?
İnsanlar bu konuda yalnız değil. Birçok canlı türü, evrim süreci boyunca benzer bir üreme ve yaşam döngüsü geliştirmiş. Ancak bazı istisnalar da var.
Örneğin, kertenkele gibi birçok soğukkanlı hayvan türü yaşamları boyunca zindeliklerini ve üreme yeteneklerini koruyabiliyor. Bu türler çok yavaş yaşlanıyor ve genellikle yaşlılıktan değil, avlanma, hastalık ya da doğal afetler gibi dış etkenler nedeniyle ölüyor.
Hücre Yaşlanması: Sürecin En Küçük Halkası
İnsanlarda yaşlanma, kırışık cilt, eklem ağrısı veya ağarmış saç gibi gözle görülür biçimlerde kendini gösterse de aslında süreç çok daha küçük ölçekte, hücre düzeyinde başlıyor.
İnsan vücudu 37 trilyondan fazla hücreden oluşuyor ve her biri kendi yaşam döngüsüne sahip. Her hücre, vücudun genel yaşlanma sürecine katkıda bulunuyor.
Her hücrenin bir “Hayflick limiti” vardır. Bilim insanı Leonard Hayflick’in adını taşıyan bu kavram, bir hücrenin ölmeden önce kaç kez bölünebileceğini gösterir. Normal bir insan hücresinin Hayflick sınırı yaklaşık 40 ila 60 bölünmedir.
Bunun nedeni, her bölünmede hücrelerin bazı genetik bilgileri kaybetmesidir. Hücre çekirdeğindeki kromozomlar, uçlarındaki telomer adı verilen kodlamayan DNA dizilerini her kopyalamada biraz daha yitirir. Telomerler kısaldıkça hücre bölünemez hâle gelir.
Hücre Ölümü ve “Zombi Hücreler”
Bölünme sınırına ulaşan hücreler, “apoptoz” adı verilen kendini yok etme sürecine girer. Yunanca “dökülme” anlamına gelen bu terim, yaprakların dökülmesini çağrıştırır.
Bu düzenli süreçte görev yapan DNaz enzimleri, hücrenin genetik materyalini parçalar. Ardından makrofaj adı verilen bağışıklık hücreleri, kalıntıları temizler.
Ancak “nekroz” farklı bir süreçtir; bu durumda hücre, fiziksel bir hasar sonucu ölür.
Vücudumuzu dengede tutan temel mekanizma işte bu hücresel yaşam döngüsüdür. Eğer Hayflick limiti olmasaydı, hücreler bölünmeye devam eder ve kütleler oluştururdu. Nitekim kanser hücrelerinin Hayflick limiti yoktur; bu yüzden kontrolsüzce büyür ve vücuda yayılan tümörlere yol açar.
Bir hücrenin DNA’sı hasar görürse apoptoz süreci durabilir ve hücre yaşlanır. Bu durumda canlı ile ölü arasındaki bir evrede sıkışıp kalan bu hücrelere “zombi hücre” denir. Artık görevlerini yerine getiremedikleri gibi çoğalmayı da bırakırlar.
Zamanla bu hücreler birikir, iltihaplanmaya ve yaşlanmayla ilişkili kanser, kalp-damar hastalıkları gibi sorunlara zemin hazırlar. Komşu dokuların ve hücrelerin bozulmasına yol açarak demans gibi dejeneratif hastalıkların gelişmesinde de rol oynarlar.
YAŞLILIK GÖRÜNTÜSÜ
Saçların ağarması, yaşlanmanın evrensel sembollerinden biridir. Aslında saçınızın rengi beyaza dönmez; yalnızca saç kökleriniz pigment üretimini durdurur. Melanin adı verilen bu pigment, aynı zamanda derinize rengini verir. Yaş ilerledikçe saç köklerinde melanin üretimi azalır ve genellikle 30’lu yaşlardan itibaren beyaz saçlar ortaya çıkmaya başlar.
İnsanların yaklaşık %50’sinin, 50 yaşına geldiğinde saçları kısmen veya tamamen ağarmış olur. Ancak melanin azalması yalnızca saç köklerinde görülmez. Melanin içeren melanosit adlı deri hücrelerimiz de 30 yaşından sonra her on yılda %8 ila %20 oranında azalır.
Melanin kaybına ek olarak, derimizi sıkı ve pürüzsüz tutan kolajen ve elastin gibi bileşenleri de zamanla kaybederiz. 20 yaşından sonra derimiz her yıl yaklaşık %1 daha az kolajen üretir. Bu durum, kırışıklıkların oluşmasına ve derinin dolgunluğunu yitirmesine neden olur.
Buna karşılık, kulaklarımız ve burunlarımız büyümeye devam eder. Milano Üniversitesi’nden araştırmacılar, 65–80 yaş arasındaki kişilerin burun yüzölçümünün 18–30 yaş arasındakilere göre yaklaşık %15 daha geniş olduğunu belirlemiştir. Bunun nedeni, yaşlandıkça burun ve kulağı oluşturan kıkırdağın daha kalın ve daha az elastik hâle gelmesidir.
YAŞLANMA HERKESTE FARKLI İŞLİYOR
Yaşlanma sürecinin etkileri herkes üzerinde aynı şekilde görülmez. Bazılarımızın saçı daha erken ağarır ya da dökülür, kimimizde kırışıklıklar farklı yaşlarda belirir. Her insanın vücudu farklıdır; genetik mirasımız ve yaşadığımız çevre yaşlanma hızımızı etkiler.
Duke Üniversitesi’nde yapılan bir araştırma, yaşlanma farkını hücresel düzeyde inceledi. 1.000 katılımcının yaşa bağlı hastalık riskleri, metabolizmaları ve telomer uzunlukları uzun süre boyunca izlendi. Katılımcılar 26, 32 ve 38 yaşlarında test edildi.
Sonuçlarda genel olarak biyolojik yaş ile kronolojik yaş arasında paralellik olduğu görüldü, ancak bazı istisnalar dikkat çekiciydi. Bir katılımcının biyolojik yaşı tüm süre boyunca 28 olarak kaldı, yani hiç yaşlanmadı. Başka bir katılımcının biyolojik yaşı ise 61’e çıktı; bu kişi her doğum gününde ortalama üç yıl yaşlanmıştı.
SONSUZ YAŞAMIN SIRLARI
Yaşlanma sürecini yavaşlatmaya yönelik bilimsel gelişmeler
Dijital Dönüşüm
Bir gün yaşlanmayı önleme çabaları biyolojikten dijitale taşınabilir. Gerçekten sonsuza kadar yaşamak isterseniz, gelecekte beyninizi bir bilgisayara yükleme seçeneği mümkün olabilir.
Bu sürece “tüm beyin emülasyonu” deniyor. Yani düşünceleriniz ve duygularınız dâhil bilinciniz dijital ortama aktarılacak.
Ancak bunun önündeki en büyük engel, insan beyninin haritasını tam olarak çıkarabilmek. Beynimizde yaklaşık 86 milyar nöron bulunur ve her biri 10.000 farklı nöronla bağlantı kurabilir. Şu ana kadar yalnızca 302 nöronlu bir nematodun beyni haritalanabildi. Yani insan zihninin haritasını çıkarmaktan hâlâ çok uzağız.
Yine de birçok teknoloji şirketi ve araştırma enstitüsü, bir gün insan beyninin çevrimiçi kopyalarını oluşturma umuduyla bu konuda çalışmalarını sürdürüyor.
Yaşlanma Önleyici Haplar
Yaşlanmayı durdurmak, bir ilaç yutmak kadar kolay olabilir mi?
Minnesota’daki Mayo Clinic araştırmacıları, “senolitik” adı verilen ilaçlar üzerinde çalışıyor. Bu haplar, yaşlı hücrelerde apoptoz sürecini tetikleyerek bu hücrelerin birikmesini engelliyor. Böylece komşu hücrelere zarar vermeleri ve yaşa bağlı hastalıklara yol açmaları önlenmiş oluyor.
Şu ana kadar bu tür “zaman dondurucu” ilaçlar yalnızca hayvanlarda başarılı bir şekilde denenmiş olsa da, insan deneyleri devam ediyor.
Kök Hücre Saklama
Sonsuza dek yaşamayı uman bazı kişiler, kök hücrelerini kriyojenik olarak dondurmayı tercih ediyor.
Kök hücreler, vücuttaki farklı hücre türlerine dönüşebilen özel hücrelerdir. Bu hücreleri depolayan insanlar, gelecekte hastalıkların bu yolla tedavi edilebileceğini umuyor.
Günümüzde kök hücreler, yalnızca kan kanseri tedavisinde kullanılıyor; burada kan hücrelerine dönüşüyorlar. Hücreler, doğum sırasında göbek kordonundan ya da yetişkinlerde kemik iliği ve yağ dokusundan toplanabiliyor. Toplanan hücreler dondurularak gelecekte kullanılmak üzere saklanıyor.
Genç Kan Efsanesi
İnsanlar gençliklerini korumak için hem kozmetik hem de biyolojik yöntemler deniyor. Ancak ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2019 yılında genç insanlardan kan nakli yapılmasının işe yaramadığına dair uyarıda bulundu. FDA, bu yöntemin “kanıtlanmış bir klinik yararı olmadığını” açıkladı.
Buna rağmen Kaliforniya merkezli Ambrosia adlı şirket, 16–25 yaş arası kişilerden alınan kan plazmasını (kanın sıvı bileşeni) litre başına 8.000 dolar karşılığında müşterilerine sunuyordu.
Protein dolu plazmanın, iltihaplanma ve Alzheimer gibi yaşlanmaya bağlı hastalıkları azaltacağı iddia ediliyordu. Ancak bu “vampir teorisi”ni destekleyen yeterli bilimsel kanıt bulunmuyor.
Genç Nefes
Tel Aviv Üniversitesi’nde yapılan bir araştırma, hiperbarik oksijen tedavisinin yaşlanmayı yavaşlatabileceğini gösterdi.
90 gün süren çalışmada, 64 yaşın üzerindeki 35 katılımcıya haftada beş gün, günde 90 dakika boyunca basınçlı ortamlarda saf oksijen solumaları sağlandı.
Kan tahlilleri sonucunda, katılımcıların hücresel düzeyde adeta 25 yıl gençleştikleri görüldü. Telomerlerin %38 oranında uzadığı, yaşlı hücrelerin ise %37 azaldığı belirlendi.
Bu tedavinin yaşlanma sürecine tam olarak nasıl etki ettiğini anlamak için daha fazla araştırma gerekiyor; ancak bulgular oldukça umut verici.
Scott Dutfield
