Yılanlar nasıl hareket ediyor? Her şey sürünmekten ibaret değil
Harry Potter ve Felsefe Taşı'nda Harry'nin yanlışlıkla hayvanat bahçesindeki boa yılanını serbest bıraktığı o sahneyi biliyor musunuz? Yılan içinde bulunduğu bölmeden sanki sihirli gibi zarif bir şekilde süzülüyordu. Fakat yılanların hareket etme şeklinde doğa üstü hiçbir şey yok. Peki ayakları olmadan nasıl geziniyorlar?
Brown Üniversitesi Ekoloji, Evrim ve Organizma Biyolojisi Bölümünde biyolog ve yardımcı profesör olarak çalışan Jessica Tingle, yılanların bunu omurgalarına (omuru meydana getiren tekli kemikler), kaburgalarına ve derilerine bağlanan yüzlerce (bazı durumlarda çok yüzlerce) kası eşgüdümleyerek yaptığını söylüyor. Diğer bir deyişle, bir yılan hareket ettiğinde bütün vücudunu çalıştırıyor.
Yılanlar nasıl sürünerek gidiyor?
Yılanların bu hareketi yapmalarına olanak sağlayan şey sadece o kaslar değil. Derileri de bir rol oynuyor. "Çoğu yılanın karın pulları üzerinde bizim göremediğimiz, parmak benzeri çıkıntıları vardır" diyor Tingle. Bunlar, geriye veya yana kaymadan pürüzsüz şekilde ileri kaymalarını sağlayacak miktarda sürtünme meydana getirir.
Çoğu kişi hareket eden bir yılanı düşündüğünde, S şeklindeki klasik sürünme hareketini hayal eder. Biyologlar buna "yanal dalgalanma" adını veriyor ("yana doğru dalgalar" anlamına geliyor). Yaklaşık 4.000 mevcut yılan türünün hepsinin bu şekilde hareket edebildiğini söylüyor Tingle. Engebeli yüzeylerde, gövdeleri tümseklerden geçmek için yükselip alçalabiliyor (buna "dikey dalgalanma" deniyor). Fakat sürünme, hareket çantalarında bulunan aletlerden sadece bir tanesi.
Yılanlar bir akordiyon gibi hareket edebilir
"Sürünmenin ötesinde, en az bir düzine kadar başka şekilde hareket edebiliyorlar" diyor Tingle. "Çoğu, vücudun bir akordiyon gibi tekrar tekrar sıkılıp genişlemesini içeren ve körük gibi katlanma adı verilen bir hareket sınıfını yapabiliyor."
Yılanlar vücutlarını akordiyon gibi sıkıp genişletebilir. Bu hareket tipi körük gibi hareket olarak biliniyor. Video: Yılanın körük hareketi, BIRTH Laboratuvarı
Yılanlar bu körük hareketi yöntemini kullanarak dar bir tünelden geçebilir, bir ağaç gövdesine tırmanabilir ya da bir dal boyunca ilerleyebilirler.
Bazı yılanlar yanlamasına veya düz bir hat biçiminde de ilerleyebilir
Bazı yılan türlerinin, doğrusal ve yanal kavisli hareket gibi diğer tuhaf hareket yöntemlerini de kullandıklarını söylüyor Tingle. Doğrusal harekette yılan belkemiğini düz tutuyor ve karın kaslarını kullanarak düz bir hatta ileri doğru sürünüyor. Dar alanlardan geçen yılanlar için faydalı bir yöntem.
Yanal kavisli harekette yılanlar vücutlarının bazı kısımlarını yukarı kaldırıp ilerledikçe yanlara doğru hareket ediyor. Boynuzlu çıngıraklı yılan (Crotalus cerastes) ve Peringuey engereği (Bitis peringueyi), saatte 30 km'ye varan hızlarda gidebiliyorlar.
Peringuey engereği, yanal kavisli hareket şeklinde bilinen bir hareket tarzında yana doğru hareket ederken saatte 30 km'ye varan hızlarda gidebiliyor. Video: Smithsonian Channel
"Görünüşe göre sadece bazı türler doğrusal veya yan karmal hareket kullanıyor" diyor Tingle, "ama takriben 4.000 türün birçoğu hakkında çok az şey bildiğimiz düşünüldüğünde, bu hareketlerin tam olarak ne kadar eşsiz ya da yaygın olduğunu söylemek zor."
Yılanlar yüzebiliyor, uçabiliyor hatta yuvarlanabiliyorlar
"Yılanlar ayrıca oldukça iyi yüzebilir ve bazıları da kazma konusunda uzmandır" diyor. "Bunun ötesinde bazı türler, yağmur ormanında uzun ağaçlar arasında süzülmek gibi birtakım tuhaf şeyler yapar."
Chrysopelea grubundaki yılanlar uçan yılanlar şeklinde biliniyor. Sıçramadan önce vücutlarını düzleştirmeyi ve yumuşak şekilde süzülmelerine yardımcı olmak için vücutlarını havada oynatmayı kapsayan özel bir yöntemleri var.
Altyazı: Cennet ağacı yılanları, cennet uçan yılanları veya bahçe uçan yılanları (Chrysopelea paradisi), Endonezya'daki ağaçlar arasında uçarken saniyenin çok ufak bir bölümünde vücutlarının uzunluğunu iki katına çıkarabiliyorlar. Video: İnanılmaz Cennet Uçan Yılanı | Endonezya'nın En Vahşi Adaları, Discovery İngiltere
Guam'daki Kahverengi Ağaç Yılanları "kement hareketini" kullanarak düz direklere tırmanabiliyor. Yılan gövdesini bir kement biçimine getiriyor, direği kavrıyor ve bu çember içerisindeki ufak yanal kıvrımları kullanarak gövdesini yukarı doğru çıkarıyor. Böylelikle sayede ağaç tepelerindeki avlara erişebiliyor. Bu durum söz konusu yılanların on yerel kuş türünü nasıl yok oluşa sürüklediğini açıklayabilir.
İki Güneydoğu Asya türü (Xenophidion schaeferi ve Pseudorabdion longiceps) yuvarlanırken görülmüş. Evet, kelimenin tam anlamıyla bir tekerlek gibi dönerken. Araştırmacılar bu hareketi avcıları ürkütüp onların kafasını karıştırmak için yapıyor olabileceklerini düşünüyor.
Yılanlar avlarına nasıl saldırıyor?
Yılanları A noktasından B noktasına taşıyan hareketlerin dışında, yılanların aç olduklarında veya tehlike altında bulunduklarında kullandıkları başka bir hareket şekli daha var: Atılma. Bir atılma, yılanın sıkı biçimde sarmallaşmasıyla başlıyor ve sonrasında kafasını yıldırım hızında bir hücumla ileri doğru atıyor.
2016 yılında yürütülen bir çalışmada, çıngıraklı yılanlar ve diğer türlerin sadece 48 ila 84 milisaniyede ileri atıldıkları bulunmuş. Karşılaştıracak olursak; bir insanın göz kırpması yaklaşık 200 saniye sürüyor ve memelilerin korktuklarında hareket etmeye başlamaları için 60'tan 395 milisaniyeye kadar bir süre gerekiyor. Diğer bir ifadeyle yılanlar, avlarının tepki verebileceğinden daha hızlı atılıyor.
Yılan robotlar da sürünebiliyor
Yılan hareketi, bilim insanları için de bir ilham kaynağı. Tingle, mühendislerin yaklaşık 30 yıldır yılan benzeri robotlar üzerinde çalıştıklarını söylüyor. "Böyle bir robot, tekerlekli veya uzuvlu bir robotun sıkışabileceği darmadağınık, engebeli veya kumlu ortamlardan geçerken harika olabilir."
Örneğin ETH Zürih'te geliştirilen bir yılan robot, insanların, köpeklerin, dronların ve geleneksel robotların erişemediği dar alanlara girebiliyor. Bu sayede yıkılmış bir binanın içerisinde hapsolmuş insanları bulana kadar enkazda ilerleyebiliyor ve onlara yardım edebiliyor.
"Şu anda yılan benzeri robotlar gerçek yılanların kabiliyetlerine yaklaşamıyor" diyor Tingle. "Gerçek yılanların hareketinin ardındaki bilimi daha fazla öğrendikçe, robotları geliştirecek bazı önemli ilkeler öğrenebiliriz."
Yılan derisinin bile yeni malzemelere ilham olabileceğini söylüyor, "Çünkü çok amaçlı ve ilginç malzeme özelliklerine sahip ama insanlar şimdiye kadar bu potansiyeli büyük oranda âtıl bıraktı."
Evrim yılanlara hareket etmeleri için ciddi derecede etkileyici birtakım yöntemler vermiş ve bilim insanları, onların hayret verici repertuarını ortaya çıkarmaya (ve bazı şeyleri ödünç almaya) daha yeni başlıyor.
Yazar: Clarissa Brincat/Popular Science. Çeviren: Ozan Zaloğlu.
