Dodo efsanesi: Yanlış tasvirler, istilacı türler ve gerçek yok oluş hikayesi

Mauritius’un tropik ormanlarında yaşayan bir yer güvercini türü olduğunuzu hayal edin. Yırtıcıların az, besinin bol olduğu bu adada sakin bir yaşam sürerken, bir gün kıyıya yabancı ahşap gemiler yanaşıyor. İçlerinden, daha önce hiç görmediğiniz tüysüz canlılar çıkıyor. Kısa sürede ağaçları kesmeye, adaya yeni hayvanlar salmaya ve yaşam alanınızı altüst etmeye başlıyorlar.

Zaman geçtikçe kendi türünüzün giderek azaldığını fark ediyorsunuz. Sonunda siz de yok oluyorsunuz. Ve sizden sonra gelen yüzyıllar boyunca, tüm insanlık sizi “doğanın en büyük hatası” gibi görmeye başlıyor. Dodo kuşu, tarihte belki de en çok yanlış tanıtılan türlerden biri hâline geliyor.

Dodonun Gerçek Yetenekleri

Uzun yıllar boyunca dodo, şişman, hantal ve aptal bir hayvan olarak tasvir edildi. Ancak bu imaj, yanlış çizimler, eksik fosiller ve dönemin seyahat günlüklerinden kaynaklanan hatalı bilgilerden ibaretti.

2016’da yapılan lazer taramalarıyla, Port Louis Thirioux dodosu da dahil tek bir bireye ait eksiksiz iskelet analiz edildi. Bulgular, dodonun geniş pelvis yapısı, güçlü bacakları ve sağlam kemikleri sayesinde ormanın kayalık alanlarında çevikçe hareket edebildiğini gösterdi.

Aynı yıl yapılan kafa tası incelemesi ise dodonun keskin bir koku alma yeteneğine ve bir güvercin kadar gelişmiş zekâya sahip olabileceğine işaret ediyordu.

Eski Kayıtların Yanılgıları

Dodonun bilinen ilk betimlemeleri 1598’de Hollandalı denizci Heyndrick Jolinck’in yazılarında yer aldı. Dönemin ressamları, özellikle Roelant Savery’nin 1626 tarihli ünlü “Edward’s Dodo” tablosu, dodoyu yuvarlak gövdeli, kaba hatlı ve şaşkın bakışlı bir canlı olarak resmetti. Bu tasvirler, türün karakterinin yüzyıllarca yanlış anlaşılmasına neden oldu.

Lewis Carroll’un Alice Harikalar Diyarında adlı eserindeki dodo çizimi ise bu “aptal kuş” imajını tüm dünyaya yaydı. Hatta Carl Linnaeus’un 1766’da kuşa “Didus ineptus” adını vermesi bile düşünülmüştü.

Dodo Gerçekten Avlanarak mı Yok Oldu?

Uzun süre dodo kuşunun Hollandalı denizciler tarafından aşırı avlanma sonucu yok olduğu düşünüldü. Bazı kaynaklar, dodonun büyük midesi nedeniyle lezzetli sayıldığını, bazıları ise etinin sert ve tatsız olduğunu yazdı.

Gerçekte ise dodo eti çok da cazip değildi ve adada daha lezzetli diğer kuş türleri boldu. Üstelik o dönemde adada ortalama 50’den az insan bulunuyordu. Bu nedenle doğrudan avlanma, dodonun yok oluşunda yalnızca küçük bir etkiye sahipti.

Asıl Tehdit: İstilacı Türler ve Rekabet

Dodonun yok oluşunun ana nedeni, gemilerle birlikte adaya gelen hayvanlardı: kara sıçanları, domuzlar, yabani kediler, makak maymunları, keçiler, sığırlar ve daha fazlası.

• Sıçanlar, dodonun yumurtaları ve yavruları için büyük bir tehditti ve yiyecek rekabeti yaratıyordu.
• Domuzlar, yuvaları bozuyor ve yavruları yiyordu.
• Makaklar, dodo ile aynı besinleri tüketerek rekabet oluşturuyordu.

Habitat Tahribatı da Ölümcül Oldu

Hollandalıların Mauritius’a gelişinden sonra adadaki abanoz ormanları hızla talan edildi. Ağaçların ticari değeri o kadar büyüktü ve kesim o kadar arttı ki sonunda yasalarla sınırlandırıldı — fakat çoğunlukla görmezden gelindi.

Tarım için yapılan arazi açma ve ormanların yok edilmesi, dodonun yaşam alanını geri dönülemez şekilde yok etti.

Doğal Felaketler ve Zamanlama Talihsizliği

2015’te Mare aux Songes bölgesinde bulunan binlerce yıllık toplu hayvan mezarlığı, Mauritius’un bir dönem korkunç bir kuraklık yaşadığını gösterdi. Bu dönemde hayvanlar su için aynı noktaya akın etmiş ve zehirlenme, susuzluk ve çamura saplanma nedeniyle kitlesel ölümler yaşanmıştı. Dodo nüfusu bu felaketten ancak toparlanmışken insanlar adaya geldi.

Dodonun Son Yılları

Dodonun son kez 1662’de görüldüğü düşünülüyordu. Ancak yeni bulgular, türün 1680’lere kadar hayatta kalmış olabileceğini gösteriyor. Çoğu tahmine göre dodo, artık üreyemeyecek kadar azalmasına rağmen 1690 civarında tamamen yok oldu.

O dönem insanlar henüz türlerin yok olabileceğini bilmiyordu. 1700’lerin sonlarında bile bazı bilim insanları dodonun aslında hiç var olmadığına inanıyordu.

Hayatta Kalan Az Sayıda Örnek

Dodo Mauritius’a özgüydü, ancak birkaç birey Avrupa’ya götürülmüştü. 1600’lerde Prag’da imparator Rudolf II’nin koleksiyonunda bir dodo bulunduğu biliniyor.

1660’larda Oxford’a getirilen ve günümüze ulaşan baş ve ayak parçaları ise en tanınan örnekler arasında.

Hazırlayan: Harika Pelin Şengül