Kelebek etkisi nedir?

Dünya üzerindeki 8 milyar insandan biri olarak önemsiz olduğunuz hissine kapıldığınızda ya da evrenin ölçeğini düşündüğünüzde, mütevazi kelebeğin gücünü göz önünde bulundurun. Kelebek etkisi teorisinin ardındaki fikir, bir kelebeğin kanat çırpışıyla değişen küçük hava akımlarının güçlü bir fırtınaya yol açabileceğidir. Bunun nedeni, hava durumu modellerinin başlangıç koşullarına son derece duyarlı olmasıdır.

Eğer bir kelebek bu ince hareketiyle hava basıncını veya sıcaklığını hafifçe değiştirirse, atmosferik koşullardaki bu küçük değişiklikler kartopu gibi büyüyerek bir kasırgaya neden olan büyük meteorolojik olaylara dönüşebilir. Kelebek etkisi, bu eylemler arasındaki öngörülemeyen olaylardan kaynaklanır, yani birbirini izleyen her bir değişikliği planlayabilseydik, hiçbir hava durumu değişikliği öngörülemez olmazdı. Bu nedenle, küçük eylemlerin zincirleme bir reaksiyona neden olabileceği bilinse de, her bir spesifik örnek oldukça varsayımsaldır. Hava sistemlerinin birbirine bağlılığı da kelebek etkisini, her bir insanın Dünya gezegenine karşı sorumluluğuna uygulamak için yararlı bir şablon haline getiriyor.

Bir kişinin geri dönüşüm yapmayı, yeniden kullanılabilir pipetler kullanmayı veya plastik içermeyen ambalajları tercih etmeyi seçmesinin ölçülebilir etkisi, küresel ısınma oranıyla karşılaştırıldığında küçük görünse de, her bir eylem iklimin yörüngesini değiştirebilir. Bu nedenle kelebek etkisi, her bireyin eylemlerinin önemli olduğunu bize öğreten popüler ve güçlü bir benzetme haline gelmiştir.

“Küçük eylemlerin zincirleme bir reaksiyona neden olabileceği bilinse de, her bir spesifik örnek oldukça varsayımsaldır”

KELEBEĞIN GÜCÜ

Kelebek etkisi teorisi, Edward Lorenz adlı bir meteoroloji profesörünün 1963 yılında bilgisayar simülasyonları ile deneyler yaptığı sırada doğdu. Simülasyona değerler girerek bir dizi hava durumu modeli oluştururken, sıcaklık ve rüzgâr hızı gibi değerlerdeki küçük değişikliklerin bile sonraki aylarda hava durumunda büyük değişikliklere neden olabileceğini keşfetti. Lorenz, bu küçük değişikliklerin, simülasyonun iki zıt lobunda kategorize edilecek kadar büyük ölçüde farklılaşan hava modellerinden sorumlu olduğunu yazdı. Bu loblar sakin ve fırtınalı havayı birbirinden ayırıyordu. Ondalık basamaklardaki küçük değişiklikler bu büyük farklılıklara neden oldu ve Lorenz'in bir kelebeğin hafif kanat çırpışının sahip olduğu güce atıfta bulunmasına yol açtı.

BİYOLOJİK KELEBEKLER

Kelebek etkisinin iklim sistemleri dışında da uygulamaları bulunuyor. Örneğin, çalışmalar insan DNA'sındaki küçük değişikliklerin otizm gibi durumlardan sorumlu genlerde aktivasyona yol açan zincirleme bir reaksiyona neden olabileceğini gösteriyor. Otizm vakalarının %40 ila 80'i ebeveynlerden aktarılan genlerin bir sonucu, ancak durum her zaman böyle değil. DNA, gelişiminiz ve işlevleriniz için talimatları tutan biyolojik bir moleküldür. DNA'da, farklı genleri açıp kapatan promotor adı verilen genetik materyaller bulunur. Genler, biyolojik talimatlar olarak hizmet eden moleküllerin daha kısa bölümleridir.

Bilim insanları, kodlamayan DNA'daki (protein oluşturma talimatlarını içermeyen DNA) mutasyonların bazı otizm vakalarına neden olduğunu keşfettiler. DNA'nın kodundaki bir harfin değiştirilmesi, bir kişinin otizmli olma olasılığını artırabilir. Tek bir DNA mutasyonu, civardaki genlerin ifadesini etkileyebilir ve belirli koşullardan sorumlu uzak genler etkilenene kadar zincirleme bir reaksiyon devam eder. Kelebek etkisi ile açıklandığı gibi, bu bulgu DNA'daki küçük bir değişikliğin bir kişinin özelliklerini büyük ölçüde değiştirebileceğini gösteriyor.

5 KİLİT TERİM

1. KAOS TEORİSİ

Bu matematiksel teori, doğanın bilimsel kurallarını izleyen dinamik bir sistemin, çevresindeki küçük değişiklikler nedeniyle nasıl öngörülemeyen davranışlar gösterebileceğini araştırır.

2. DETERMİNİZM

Determinizm, her biri kendisinden önce meydana gelen olay tarafından belirlendiği için tüm olayların önlenemez olduğu teorisidir. Ancak bu olaylar yine de öngörülemez olabilir.

3. NONLINEERITE

Kelebek etkisinde, küçük değişiklikler daha büyük sonuçlara yol açabilir. Bu doğrusal olmayan bir sistemdir, çünkü çıktı olayı girdiyle doğru orantılı değildir.

4. GERİ BESLEME DÖNGÜLERİ

Bir olayın sonucu, kelebek etkisi döngüsünde bir sonraki olayın girdisi haline geldiğinde, olay güçlenebilir veya azalabilir. Örneğin, mutlu hissedersiniz, bu yüzden gülersiniz ve gülme eylemi sizi daha da mutlu eder.

5. SİYAH KUĞU

Bu, kelebek etkisiyle ilgili bir olgudur. Bir kelebeğin kanat çırpmasından ziyade, olaylarda değişikliklere neden olan ve sonuç olarak büyük bir etkiye sahip olan nadir ve beklenmedik bir olayı ifade eder.