Öklid göz kamaştırıcı Einstein halkasıyla evrenin karanlık sırlarına ışık tutuyor

Gökyüzü taramasına başlamadan önce Eylül 2023’te alınan bulanık test görüntülerinde zayıf bir ipucuna rastladı. İlk bakışta belirsiz görünen bu detay, yapılan ek gözlemlerle birlikte mükemmel bir Einstein halkasının varlığını net olarak ortaya koydu. Einstein halkası, arka plandaki uzak bir galaksinin ışığının, ön plandaki NGC 6505 galaksisi tarafından güçlü kütle çekimsel merceklenme etkisiyle bükülerek tam bir daire oluşturması sonucu meydana geliyor.

NGC 6505, Ejderha Takımyıldızı’nda yer alan ve yaklaşık 590 milyon ışıkyılı uzaklıkta bulunan, uzun yıllardır astronomlar tarafından bilinen bir eliptik galaksidir. Öklid’in yüksek çözünürlüklü görüntüleri sayesinde, bu galaksinin merkezini saran halka ilk kez tespit edilmiş oldu. Halkayı oluşturan ışık, evrenin erken dönemlerinden itibaren yolculuk ederek günümüze ulaşmış 4,42 milyar ışıkyılı uzaklıktaki parlak bir galaksiden gelmekte. Araştırma ekibi, bu nadir ve etkileyici görüntüyü Öklid arşiv uzmanı Bruno Altieri’den esinlenerek “Altieri’nin merceği” olarak adlandırdı.

Kütle çekimsel merceklenme, Einstein’ın 1915’te ortaya koyduğu genel görelilik kuramına dayalı olarak, büyük kütleli bir cismin etrafındaki uzay-zamanı bükmesi sonucu ışığın dağılmasıyla meydana gelir. Bu etkileyici olay, sadece görsel bir şölen sunmakla kalmaz; aynı zamanda galaksilerin kütle dağılımını, özellikle görünmeyen karanlık madde miktarını ölçmede de en hassas yöntemlerden biri olarak öne çıkar.

Öklid’in görevi, evrenin üçte birini kapsayacak şekilde 14.000 kare derecelik bir alanı tarayarak, 10 milyar ışıkyılı uzaklıktaki milyarlarca galaksiyi incelemeyi hedefliyor. Bilim insanları, görev süresince yaklaşık 100.000 güçlü kütle çekimsel merceklenme keşfi yapmayı bekliyor; ancak NGC 6505 gibi görece yakın ve mükemmel hizalanmış merceklerin sayısının yalnızca 20 civarında kalacağı öngörülüyor. Bu çığır açan keşif, Öklid’in evrenin karanlık sırlarını çözme konusundaki potansiyelinin habercisi olarak görülüyor.

Massimo Meneghetti, “NGC 6505 gibi görece yakın bir galaksinin, mükemmel bir Einstein halkasına ev sahipliği yapması son derece nadirdir,” derken, bu keşfin bilim dünyasında oluşturacağı yankıyı vurguladı. Benzer şekilde, Giulia Despali, “Kütle çekimsel merceklenme sayesinde kütle ölçümünde elde ettiğimiz bu hassas veriler, evrenin en temel yapıtaşlarını anlamamız için bize eşsiz bilgiler sunuyor,” ifadelerini kullandı.

Öklid, detaylı gökyüzü taramasına 14 Şubat 2024’te başlayarak, evrenin oluşumunu ve genişlemesini anlatan en kapsamlı 3B haritayı oluşturmaya başladı. Bu erken aşamada elde edilen Einstein halkası keşfi, teleskobun daha önceden düşünülenin ötesinde keşifler yapma kapasitesini kanıtlar nitelikte. Bilim dünyası, Öklid’in gelecekte karanlık madde ve karanlık enerji gibi kozmolojik sorulara yanıt arayışında devrim yaratacak yeni veriler sunacağından emin.

Öklid’in bu tarihi keşfi, evrenin derinliklerine dair bilgimizi zenginleştirmekle kalmayıp, aynı zamanda insanlığa evrende keşfedilmemiş güzelliklerin ve sırların hala saklı olduğunu gösteriyor. Göz kamaştıran Einstein halkası, evrenin bilinmeyen yönlerine dair umut dolu bir pencere açarken, aynı zamanda “karanlık evren dedektifi” Öklid’in önümüzdeki yıllarda neler ortaya çıkarabileceğine dair heyecanı artırıyor.

Yazı: Aybike Ediz

Yukarıdaki fotoğraf: Öklid görüntüsünün merkezindeki NGC 6505 galaksisinin etrafını saran Einstein halkası / Getty