Uzay uzun vadede sürdürülemez bir ortam haline geliyor
Dünya atmosferinin hemen ötesindeki uzay, bir ergenin yatak odası gibidir: temizlemeye çalışsanız bile, bir şekilde daha da dağınık olmaya devam eder. Avrupa Uzay Ajansı (ESA) tarafından 23 Temmuz'da yayınlanan 2024 Uzay Ortamı Raporu'nun bulgularından biri de bu. Rapor, Dünya yörüngesindeki uyduların ve enkazların bir bilançosunu sunuyor. ESA'nın 2017'den bu yana her yıl yayınladığı raporun bu son versiyonu uzay faaliyetleri için bir nüfus sayımı niteliğinde ve sorunun ne kadar kötü bir hal aldığını gösteriyor. Verilere göre, yörüngede gözetim ağları tarafından takip edilen 35.000'den fazla nesne var ve bunların yaklaşık 26.000'i on santimetreden daha büyük enkaz parçaları.
Rapor, bu muazzam miktardaki uzay enkazını azaltmaya yönelik çabaların artmasına rağmen, çöplerin yığılmaya devam ettiğini öne sürüyor. Öyle ki, rapora göre “uzun vadede sürdürülemez bir ortam” yaratıyoruz. Kısa bir süre önce SpaceX, Starlink mega uydu ağındaki 6.200 uydunun, geçen yıl boyunca alçak Dünya yörüngesindeki çöp ve enkazdan kaçmak için neredeyse 50.000 kaçınma manevrası yapmak zorunda kaldığını açıkladı. Şirket ayrıca Mayıs 2024'te Crew Dragon uzay araçlarından birinden fırlayan enkazın Kuzey Carolina dağlarına ve özel mülke düşmesiyle gündeme gelmişti.
ESA'nın raporu ayrıca SpaceX'in Starlink'i gibi ticari uydu girişimlerindeki artışa bağlı olarak insanlığın uzaya nasıl her zamankinden daha fazla uydu fırlattığını da detaylandırıyor. ESA, dünyadaki tüm aktif uydular arasında 6.000'den fazlasının 500 ila 600 kilometre yükseklikteki alçak Dünya yörüngesinde bulunduğunu belirtiyor. Bu bölge Dünya'nın yörüngesindeki karmaşık bir otoyol gibi ve ESA bu durumun daha da kötüye gideceğini kaydediyor. 2023'te fırlatılan uyduların çoğu da bu irtifalara yöneldi. Enkazın bu yoğun uzay otoyollarında bir şeyle çarpışması ya da patlaması durumunda, uyduları mahveden ve uzay teleskoplarının yanı sıra alçak yörüngedeki uzay istasyonları gibi kritik öneme sahip yapılara zarar veren zincirleme bir reaksiyon başlatarak felakete yol açabilir. Böylece bu otoyollar sonsuza kadar kapanmış olur.
Rapor kulağa korkunç gelse de bazı olumlu işaretler de var. Raporda, faydalı yüklerin (uydu kargoları) ve kullanılmış roket gövdelerinin yörüngeden çıkarılması yoluyla uzay enkazının azaltılmasına yönelik çabaların arttığı da belirtiliyor. 2023'te Dünya'ya yeniden girişlerde büyük bir artış oldu. 600'den fazla nesne kontrolsüz bir şekilde Dünya'ya geri döndü. Bunun nedenlerinden biri, bu kontrolsüz yeniden girişlerin çok daha yüksek bir oranda gerçekleşmesine neden olması muhtemel olan artan güneş aktivitesi. Tazmanya Üniversitesi ve Commonwealth Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Örgütü'nde uyduları ve uzay çöplerini takip etmenin yolları üzerinde çalışan doktora araştırmacısı Mars Buttfield-Addison, “Son aylarda tüm o güzel kutup ışıklarına neden olan şey, üst atmosferin şişmesine ve bunun sonucunda ortaya çıkan sürüklenmenin alçak Dünya yörüngesindeki nesneleri normalden çok daha hızlı bir şekilde irtifadan düşürmesine neden olacak” dedi.
Ancak azaltma çabalarındaki gelişmelere rağmen, görevlerinin sonuna gelen birçok büyük faydalı yükün yörüngeden başarılı bir şekilde çıkarılamaması nedeniyle hâlâ bir eksiklik söz konusu. Bu çöpler yakın zamanda aşağıya inmeyecek. ESA, mevcut eğilimlerin ışığında, felaketle sonuçlanan çarpışmaların sayısının önemli ölçüde artmaya başlayacağını öngörüyor. Tabii, bu öngörünün 2225'e kadar uzanan önümüzdeki birkaç yüzyıl için olduğunu belirtmekte fayda var; önümüzdeki on yıllar içinde daha küçük artışlar olacak. Raporun açıkça ortaya koyduğu husus, azaltma önlemlerinin uygulanmasının “uzun vadede sürdürülebilir bir çevre sağlamak için çok düşük bir seviyede” kaldığı ve burada görülen bazı kazanımların büyük uydu ağlarının emekliye ayrılmasıyla bağlantılı olduğu yönünde.
Kısacası, tehdidi azaltmaya yönelik stratejileri iki katına çıkarmadığımız sürece, yakın vadede daha fazla uzay çöpü görmeyi beklemeliyiz. Buttfield-Addison, “Genel olarak rapor, iyi haber olan kötü haberlerle dolu” diyor. “Birçok açıdan elimizden gelenin en iyisini yapıyoruz; çok zeki ve motivasyonu yüksek pek çok insan çeşitli yöntemlerle uzay çöpünün azaltılması için çalışıyor ancak bu çalışmalar uzun süredir fizik, ticari çıkarlar ve uluslararası hukuk tarafından engelleniyor."
