Derin denizin korkunç romantikleri: Fener balıklarının ölümsüz aşkı

Okyanus engin ve içinde sayısız canlı barındırıyor, ancak özel bir eş bulmak hiç kolay değil. Özellikle en karanlık ve derin bölgelerde yaşayanlar için. İnsan gözüne derin deniz, yabancı ve gizemli bir dünya gibi görünür; burada sıra dışı ve olağanüstü canlılar yaşamını sürdürür. Onlar için ise buralar evdir.

200 metrenin altındaki derinliklere indikçe güneş ışığı kaybolur, karanlık her yeri sarar. Basınç artar, sıcaklık 5 °C’nin altına düşer. Gıda sınırlıdır. Güneş ışığı olmadığı için fotosentez gerçekleşmez; bitkiler enerji üretemez. Bu durumda denize batan plankton kalıntıları, ölü hayvanlar ve deniz bitkileri, deniz canlıları için birer lezzet kaynağına dönüşür. Ya da diğer derin deniz canlılarını avlamak gerekir.

Derin denizin tuhaf romantikleri: Fener balıkları

Derin deniz, yaşamak için zorludur; bir eş bulmak ise daha da zor. Ancak bazı derin deniz balıkları bu sorunu kendine özgü bir şekilde çözmüştür: fener balıkları. Bazı türlerde erkek ve dişi balıklar birbirine yapışır ve ömür boyu tek bir varlık olarak yaşar. Bu benzersiz üreme biçimi, bilim insanlarını yıllarca şaşırtmıştır.

Fener balığının özellikleri

Fener balıkları, büyük kafaları, minik vücutları, geniş ağızları ve keskin dişleriyle dikkat çeker. Ancak bu canlılar hakkında bilgi sınırlıdır; derinliklerde yaşadıkları için doğada gözlemleri zordur ve laboratuvara sağlam şekilde taşımak ayrı bir zorluktur.

Derin denizde yaklaşık 200 fener balığı türü bulunur. Genellikle 300 metre civarında, karanlığın içinde gizlenirler. Renkleri koyu kahverengi veya gri, etçildir ve boyları 2 cm’den 1 metreye kadar değişir. Bu balıklar aşırı cinsel dimorfizm gösterir; yani erkek ve dişiler arasında boy farkı çok belirgindir. Çoğu türde erkekler son derece küçüktür, örneğin Kroyer’s fener balığı erkekleri sadece 16 cm, dişiler ise 1 metreye ulaşabilir.

Dişiler, büyük kafaları ve iğne gibi şeffaf dişleriyle tanınır. Burunlarının üstünde, sırt yüzgeci dikeninden sarkan bir “ışık” (esca) vardır. Bu ışık, içinde yaşayan biyolüminesan bakteriler sayesinde karanlıkta parlar ve dişiler bu ışığı avı çekmek için kullanır. Av görünce ani bir hareketle ağzını kapatır ve dişi balığın mide ve çenesi, avını yutabilecek kadar genişler.

Erkekler ise oldukça küçüktür. Küçük dişlere ve güçlü duyulara sahiptir; bazıları iyi görür, bazıları keskin koku alır. Ama erkeklerin amacı yemek değil, dişiye ulaşmak ve çiftleşmektir.

Sonsuza kadar birleşmek

Erkek fener balığı dişiye ulaştığında, alışılmışın dışında bir yöntemle çiftleşir: dişinin karın bölgesine yapışır ve zamanla enzim salgılayarak kendi yüzünü eritip dişiyle tamamen birleşir. Sonunda erkek, yalnızca spermini dişiye ileten bir “canlı çanta” haline gelir. Bu birleşme, tıpkı konjenital ikizler gibi görünür ancak doğuştan değil, yaşam sırasında oluşur.

Bağışıklık sistemi engeli

Normalde omurgalıların bağışıklık sistemi yabancı dokuya saldırır. Ancak fener balığında durum farklıdır. Dişi, erkeği reddetmez; hatta bu sürece müdahalesi yok gibidir.

Araştırmalar, sürekli birleşen türlerin MHC sınıf 1 protein çeşitliliğinin düşük olduğunu gösterdi. Bu durum, bağışıklık sisteminin “kendini ve yabancıyı” ayırt etme yeteneğini zayıflatıyor. T-hücre tepkisi de zayıf ve bazı türler antikor üretemiyor. İlginç olan, bu eksikliklerin sadece erkeklerde değil, dişilerde de aynı olması.

İnsan için çıkarımlar

Fener balığının bağışıklık sistemi, insan için düşünülemez bir zayıflığa sahip olurdu. Ama bu sistem, organ nakillerinde faydalı olabilir; insanlar da benzer şekilde immün baskı ile yabancı organı kabul edebiliyor. Fener balıkları, bağışıklık sisteminin farklı bir şekilde çalışabileceğini gösteriyor ve organ nakli ya da otoimmün hastalıklar üzerine yeni fikirler sunabilir.