Neden çoğu insan sağ elini kullanıyor?

Bunu telefonunuzda okuyorsanız, sağ elinizle kaydırma yapma ihtimaliniz 10'da dokuz. İnsanların kabaca yüzde 85'i ila 90'ı sağ elini kullanırken, sadece yüzde 10 ila 15'i solak. Ufak bir kısım ise her iki elini de kullanıyor.

Kesin rakamlar yere göre değişse de; el kullanımı üzerinde çalışan ve Chester Üniversitesinde kıdemli psikoloji okutmanı olan Paul Rodway, var olan hiçbir insan popülasyonunda solaklığın sağ el kullanımından daha yaygın olmadığını söylüyor.

Peki insanlar neden çoğunlukla bir elini daha sık kullanıyor?

Yetişme şeklinden mi yoksa doğuştan mı?

İçinde büyüdüğünüz çevre, sağ elinizi mi yoksa sol elinizi mi kullandığınız bakımından genelde bir miktar rol oynuyor. Asya, Arap ve Afrika ülkelerinin bazılarında sol elin "uygun olmadığı" düşünülüyor ve sol elini baskın kullanan çocuklar, baskı ve ceza ile sağ ellerini kullanmaya yönlendiriliyor. "Solaklığa karşı güçlü bir sosyal baskının olduğu kültürlerde solaklık oranları daha düşük" diyor Rodway.

Fakat hiçbir önyargı sergilemeyen toplumlarda bile solaklar açık bir azınlık olarak karşımıza çıkıyor. "Kültürler çapındaki bu istikrarlı yaygınlık oranı, biyolojik bir etkiyi akla getiriyor" diyor Rodway.

Aslında bilim insanları el tercih eğiliminin doğumdan önce başladığını düşünüyor.

Max Planck Enstitüsünde ve Radboud Üniversitesi Tıp Merkezinde çalışan beyin görüntüleme genomiği profesörü Clyde Francks, "Bu tercih doğmamış fetüslerde halihazırda görülebiliyor" diyor. Ultrason taramaları, gebeliğin 10. haftası itibarıyla çoğu fetüsün soldan çok sağ kolunu hareket ettirdiğini ve 15. haftadan itibaren çoğunun sol yerine sağ başparmağını emdiğini göstermiş.

"Muhtemelen sağ el tercihi, erken dönem beyin gelişiminin genom ile kodlanan olağan sonucu" Francks'e göre.

Araştırmacılar düzinelerce genin (belki de 40'a varan) el tercihinin şekillenmesinde rol oynadığını akla getiriyor. Francks'ın açıkladığı üzere bu genler söz konusu tercihi doğrudan belirlemek yerine, beyni genelde sağ eli baskın hale getirecek şekilde yapılandırıyorlar.

Peki sağ el tercihi beynin olağan özelliğiyse, bazı insanları solak yapan şey ne? "Çoğu solaklık vakasının yalnızca, embriyonik beyin gelişimi sırasında meydana gelen rastgele çeşitlenmeden kaynaklandığını ve belli genetik ya da çevresel etkiler olmadığını düşünüyoruz" diyor Francks. "Örneğin beyin oluşumunun önemli aşamaları sırasında belirli moleküllerin yoğunluklarında gerçekleşen rastgele dalgalanmalar", yazı yazarken ya da bir şey fırlatırken hangi elinizi kullandığınızı etkileyebilir.

Evrimsel avantaj olasılığı

Bazı bilim insanları, çoğu kişinin sağ elini atalarımıza üstünlük sağlaması sebebiyle kullandığını düşünüyor.

Chester Üniversitesinde çalışan psikolog Paul Rodway, bir kuramda el tercihinin alet kullanımına ve hünerli hareketlerin nesiller boyunca aktarılmasına bağlandığını söylüyor. Arkeolojik bulgular bunu destekliyor: 2011 yılında yürütülen bir çalışmada, insanların alet kullanımında en az yarım milyon yıl boyunca kuvvetle sağ ellerini tercih ettikleri bulunmuş.

Rodway ve araştırmasına katkıda bulunanlar başka bir kuram öne sürüyor. "Sağ el kullanma, kısmen insanların keskin silahlarla dövüşmesi sebebiyle evrimleşmiş olabilir" diyor.

"Bir rakiple yüzleştiğinde, sağ elini kullanan biri çok büyük ihtimalle rakibinin sol göğüs kafesini bıçaklardı ki kalplerin büyük bir bölümü oradadır" diye açıklıyor Rodway. Bu yüzden diyelim ki ortaçağdaki bir düello sırasında "sağ elini kullanan birinin rakibini öldürmesi sol elini kullanan birine göre daha muhtemeldir çünkü kalbi delerler. Bu durum sağ elini kullananlar için göreli bir hayatta kalma avantajıyla sonuçlanır ve sağ elini tercih eden insanların yaygınlaşmasına yol açan güçlerden biri de bu olabilir."

Yine de solakların da kendi avantajları olabilir. Nadir olmaları, hareketlerini tahmin etmeyi zorlaştırır ve bu durum hem dövüşte hem de sporlarda faydalı olabilir. "Solaklar insan nüfuslarında bu şekilde kalıcı olmuş olabilir" diyor Rodway.

"Böylesine ters avantaj ve dezavantajlarla beraber" diyor Rodway, "Evrim sık sık bir dengeye oturur. Popülasyonlardaki sol ve sağ el etme oranlarında böyle bir şey olmuş olabilir. Fakat daha fazla araştırma gerekiyor çünkü tablo karmaşık."

Çıkarım

Kültürel baskı, insanların hangi elini kullandığını etkileyebilir ancak bu tercih muhtemelen doğmadan önce başlıyor. Beyin gelişimiyle alakalı çok sayıda gen, sağ ele karşı doğal bir eğilim meydana getiriyor ve alet kullanımı ile dövüşme gibi evrimsel kuvvetler, zamanla bu eğilimi güçlendirmiş olabilir.

Yazar: Clarissa Brincat/Popular Science. Çeviren: Ozan Zaloğlu.