Resiflerin en iyi kamuflaj ustası: Saçaklı kurbağa balığı

Saçaklı kurbağa balığına ilk baktığınızda bir balık gördüğünüzü anlamak bile zor olabilir. Deniz tabanında sürüklenen bir yosun parçası ya da küçük bir sünger gibi görünür. Ama bu tuhaf görüntünün arkasında son derece etkili bir avcı saklanır.

Öyle ki avını yakaladığı an, birçok kamera bile bu hareketi yakalamakta zorlanır.

Curtin Üniversitesi’nden deniz ekoloğu Dr. Maarten De Brauwer, bu balığı incelerken dikkat çekici bir ayrıntı fark etti. Balığın av oltası mavi ışık altında parlak turuncu bir parıltı yayıyordu. Vücudunun geri kalanı ise oldukça soluk görünüyordu.

2016’da Filipinler’deki resiflerde yapılan saha araştırmaları bu parıltının tesadüf olmadığını gösterdi. Balığın oltası, geceleri kumluk alanlarda dolaşan küçük floresan solucanlarla neredeyse aynı renk ve boyuttaydı.

Resifin içinde kaybolan bir usta

Saçaklı kurbağa balığı aslında fener balıkları ailesinden geliyor. Ancak çoğu akrabasının aksine karanlık derinliklerde değil, tropik denizlerin sığ resiflerinde yaşıyor.

Vücudunu kaplayan ince ve dallanan dikenler sayesinde bulunduğu ortamın dokusunu taklit edebiliyor. Yosunların arasında saklanıyorsa yosun gibi, süngerlerin yanında duruyorsa sünger gibi görünmeye başlıyor.

Üstelik bu balık renk değiştirme konusunda da oldukça hızlı. Birkaç hafta içinde limon sarısından koyu benekli siyaha kadar farklı renklere bürünebiliyor. Çevredeki ışık, tortu ve mercanlar değiştikçe o da görünümünü değiştiriyor.

Bu durum biyolojide Batesyen taklit olarak bilinen bir stratejinin güzel bir örneği. Yani balık, zararsız bir şeye benzeyerek hem kendini avcılardan saklıyor hem de avını kandırıyor.

Kamuflaj o kadar iyi ki balığın gözleri bile bu oyuna dahil. Göz çevresindeki çizgiler, göz bebeğini gizliyor. Deniz tabanında onu ele veren tek şey, başının üstünden çıkan küçük “olta”. Bilim insanları bu yapıya illicium adını veriyor.

Parlayan oltanın sırrı

Gündüz bakıldığında oltanın ucunda solucanı andıran küçük bir püskül görülür. Ancak mavi filtreli ışık altında bu yapı bir anda parlamaya başlar. Bu parıltı aslında biyofloresans. Yani balık, mavi ışığı farklı bir renge dönüştürerek turuncu bir ışık üretir.

Araştırmalar, bu özelliğin özellikle kamuflajlı resif balıklarında sık görüldüğünü gösteriyor. Amerikan Doğa Tarihi Müzesi’nden ihtiyolog Dr. John Sparks, bu tür ışımaların iletişim ya da avlanma için kullanılıyor olabileceğini söylüyor.

Kurbağa balığında ise işin sırrı oldukça basit görünüyor: Balık oltasını küçük hareketlerle sallıyor ve yüzme hareketleri yapan planktonları taklit ediyor. Bu sahte gösteri, meraklı küçük balıkları ve gobileri yakına çekiyor.

Milisaniyelik saldırı

Av biraz fazla yaklaştığında her şey bir anda oluyor. Balığın ağzı saniyenin çok küçük bir bölümünde açılıyor ve normal boyutunun yaklaşık 12 katına kadar genişliyor. Yüksek hızlı kameralar bu saldırının sadece 6 milisaniye sürdüğünü gösterdi. Bu hız, kurbağa balığını denizde kaydedilmiş en hızlı avcılardan biri yapıyor.

Balık aslında saldırıdan önce hareketsiz beklerken enerji depolar. Çene çevresindeki elastik bağlar gerilir. Saldırı anında bu bağlar serbest kalır ve kafa ileri doğru fırlar. Oluşan su akımı avı doğrudan balığın ağzına çeker.

Ardından mide hızla genişler. Yaklaşık 10 santimetrelik bir kurbağa balığı, neredeyse kendi boyuna yakın bir balığı bile yutabilir. Birkaç dakika sonra her şey tekrar normale döner. Balık aynı yerde sessizce beklemeye devam eder.

Yüzmeden yaşayan balık

Kurbağa balıkları pek yüzmez. Bunun yerine göğüs ve karın yüzgeçlerini kullanarak deniz tabanında yürür gibi ilerler.

Bu tuhaf yürüyüş sayesinde mercanların arasında sessizce dolaşabilir. Üstelik kum kaldırmadan hareket ettiği için kamuflajı da bozulmaz.

Bu tür, New Jersey’den Brezilya’ya kadar Atlantik’te ve Hint-Pasifik bölgesinde geniş bir alanda görülür. Gelgit havuzlarından yaklaşık 220 metre derinliğe kadar yaşayabilir. Yetişkinler genellikle daha sakin ve derin sularda bulunur. Genç bireyler ise kıyıdaki deniz çayırlarının arasında saklanır.

Üreme döneminde erkekler renk değiştirir ve dişiyi yüzeye doğru takip eder. Dişi balık su yüzeyine doğru yükselirken yüzbinlerce yumurtadan oluşan jel benzeri bir şerit bırakır. Larvalar bir süre açık suda yaşar, ardından tekrar deniz tabanına iner.

Ve kamuflaj oyunu yeniden başlar.

Doğanın küçük ama usta avcılarından biri

Bilim insanları bu davranışı agresif taklit olarak tanımlar. Yani avcı, avın yiyeceğine benzeyerek onu tuzağa çeker. Saçaklı kurbağa balığında bu taktiğe bir de ışık hilesi eklenmiş gibi görünüyor. Parlayan oltası sayesinde avını daha kolay kandırıyor.

Araştırmacılar şimdi yeni deneyler planlıyor. Amaç, balıkların parlayan oltalara mı yoksa normal oltalara mı daha çok yaklaştığını görmek. Bu çalışmaların başka bir faydası da var. Dalgıçlar mavi ışık kullanarak gece dalışlarında gizlenen canlıları daha kolay fark edebiliyor. Aynı yöntem denizatları ve boru balıkları gibi zor görülen türleri saymak için de kullanılıyor.

Bu garip balığı nasıl koruyabiliriz?

Bilimsel adı Antennarius striatus olan saçaklı kurbağa balığı, IUCN listesinde şimdilik “en az endişe verici” kategorisinde. Ancak kıyı kirliliği ve yaşam alanlarının bozulması bazı bölgelerde sorun yaratabiliyor.

Akvaryum ticareti için zaman zaman toplanıyor ama talep oldukça düşük. Yine de resiflerin taşlı alanlarını ve deniz çayırlarını korumak bu tür için büyük önem taşıyor. Deniz parklarında gece ışıkla yapılan avcılığın sınırlandırılması da faydalı olabilir.

Bugünlerde birçok dalgıç mavi ışıklı fenerlerle gece dalışları yapıyor. Çektikleri fotoğrafları bilimsel veri tabanlarına yükleyen gönüllüler, araştırmacıların bu gizemli balığın dağılımını ve davranışlarını anlamasına yardımcı oluyor.