Sivrisineksiz bir dünya: Doğa bunu kaldırabilir mi?

Dünyada insanların neredeyse hepsini tek bir konuda birleştirmek mümkün olsaydı, bu muhtemelen sivrisineklerden duyulan nefret olurdu. Evindeki örümceği nazikçe dışarı çıkaran en şefkatli insan bile, deri üzerine konan bir sivrisineği gördüğü anda bütün sabrını yitirir. Küçücük kanadıyla uçup gelir, bir saniyede sokar, anında kaşındırır ve gecenin huzurunu kaçırır.

Fakat sivrisinekler yalnızca rahatsız edici değildir. Dünya genelinde milyonlarca insan için bu minik canlılar, ölümcül hastalıkların taşıyıcısıdır. Sıtma, Dengue, Zika, Sarı humma, Chikungunya… Liste uzar gider.

Peki, bu kadar tehlikeli oldukları hâlde neden hâlâ varlar? Ve en önemlisi: “Tüm sivrisinekleri yok etsek ne olur?”

Antik Bir Soy: Sivrisineklerin Evrimsel Rolü

Sivrisinekler yaklaşık 200 milyon yıldır yeryüzünde. Arılar gibi polen taşıyıcılarıdır. Üstelik sanılanın aksine kan, onların temel besini değildir. Yalnızca dişi sivrisinekler, yumurta üretimi için kana ihtiyaç duyar.

Onlarla beslenen yarasa, kuş ve kurbağa gibi canlılar vardır. Ancak hiçbir tür, beslenmek için yalnızca sivrisineklerin varlığına bağımlı değildir. Bu da kritik bir soruyu gündeme getiriyor:

“Ekosistem çöker mi?”

Mevcut verilere göre: Pek sayılmaz.

Ama iş uygulamaya geldiğinde karşımıza başka bir problem çıkar: Dünya üzerinde 3.500’den fazla sivrisinek türü ve tahminen 110 trilyon birey yaşıyor. Yani “yok etmek” kulağa kolay gelse de, pratikte pek öyle değil.

Sessiz Tehlike – Sivrisinek Hastalıklarının Yıkıcı Etkisi

Sivrisinekler, dünya üzerindeki bulaşıcı hastalıkların %17’sinin taşıyıcısıdır. Her yıl 700.000’den fazla insan, sivrisinek kaynaklı hastalıklardan yaşamını yitirir.

Sıtma: İnsanlığın En Eski Düşmanı

Her yıl yaklaşık 250 milyon kişi sıtmaya yakalanıyor. Afrika’da kullanılan koruyucu cibinliklerin, sıtma vakalarının %68’ini azalttığı biliniyor.

Dengue: Sessizce Yayılıyor

Yılda 390 milyon insan Dengue virüsüyle enfekte oluyor. Şiddetli baş ağrılarından iç kanamaya kadar birçok tehlikeli semptomu var.

Zika, Sarı Humma ve Diğerleri

Zika bazı kişilerde sadece döküntüye neden olurken, bazı bebeklerde mikroensefali gibi ağır doğumsal sorunlara yol açabiliyor.

Özetle: Birçok bölgede sivrisinekler, yalnızca rahatsızlık değil, varoluşsal bir tehdit.

Yaşam Döngüsünün Anatomisi

Sivrisineğin hayatı kısa ama hızlıdır:

4 gün ile 1 ay arasında tamamlanan bir döngü.

• Dişi sivrisinek, tek seferde 250 kadar yumurta bırakabilir.
• Yumurtalar 24–48 saat içinde larvaya dönüşür.
• Larvalar suyun içinde büyür, pupa olur ve sonunda uçarak tekrar çoğalır.

Ve tüm döngü tek bir şeye bağlıdır:

Durağan su.

Eski bir tenekenin içi, klimadan damlayan su, tıkanmış bir oluk, kovada unutulmuş yağmur suyu… Sivrisinek için hepsi beş yıldızlı oteldir.

Yok Edilebilirler mi?

Bireysel Çözümler

• Durgun suyu yok etmek
• Çöpleri temiz tutmak
• İlaçlama yapmak
• Yerel ölçekte rahatsızlığı azaltır ama soylarını tüketmez.

Küresel Çözümler: Genetik Müdahale

Günümüzde en umut vadeden yöntem, kısır erkek sivrisineklerin doğaya salınması.

Kısır erkekler ürediğinde döngü kırılır ve popülasyon doğal şekilde düşer.

Bazı bölgelerde başarı dramatiktir:

Cayman Adaları’nda popülasyon %96 azaldı.

Doğal Yırtıcılar

• Bir yarasa, bir saatte 1.200 sivrisinek yiyebilir.

Fakat bu yöntem tek başına yeterli değil; ekosistem dengeleri son derece değişken.

Etik Bir Sorun – Yapmalı mıyız?

Bu noktada asıl soru şu:

“Yapabilir miyiz?” değil,

“Yapmalı mıyız?”

New York Times’ta biyolog Olivia Judson, bu olası yok edişi “spesicide” yani “tür kıyımı” olarak tanımlıyor.

Eğer sivrisinekler tüylü ve sevimli memeliler olsaydı aynı tartışmayı yapar mıydık?

Bir yanda:

• İnsan sağlığı
• Ekonomik maliyetler
• Korunabilir bir gelecek

Diğer yanda:

• Ekosistemin görünmeyen bağlantıları
• Mikroorganizmaların rolü
• Biyolojik zincirin olası bilinmeyenleri

Avrupa Komisyonu’nun değerlendirmelerine göre, sivrisineklerin yok oluşu makro ekosistemleri çökertmez, fakat mikrobiyolojik ortamlar üzerinde etkiler yaratabilir.

Sivrisineksiz Bir Dünya Nasıl Olurdu?

İnsanlık için:

• Milyonlarca ölüm engellenir.
• Hastanelerin yükü azalır.
• Cibinlik, ilaçlama ve mücadele için harcanan milyarlarca dolar tasarruf edilir.
• Yaz akşamları küresel bir huzur patlaması yaşanır.

Doğa için:

• Belki çok az değişiklik…
• Belki tahmin edilemeyen küçük zincir kırılmaları…

Şu anki bilgiler ışığında kesin olan tek şey var:

Sivrisinekler, ekosistemde hayati bir rol oynamıyor gibi görünüyor.

Ama yine de doğa, tek bir halkasının bile çekilmesiyle büyük sürprizler yapabilen bir yapı.

Büyük Bir Kumar

Sivrisineklerin yok edilmesi, gezegen için büyük bir kumar olabilir.

Fakat insanlık tarihinde, yaşam kalitesini bu kadar belirgin değiştirebilecek başka çok az müdahale vardır.

Belki bir gün, bu kumarı oynamaya cesaret ederiz.

Ya da doğanın kendisi bizim yerimize bir çözüm üretir.