İstanbul’un Güneş Saatleri

Antik dönemlerde kullanılmaya başlanan güneş saatlerinin tam olarak ne zaman ortaya çıktıkları bilinmese de Eski Mısırlılar’dan Asurlular’a, Hititler’den Romalılar’a kadar pek çok toplumda vakti gösteren bir gereç ve gereksinim olarak kullanılmış. Eski Mısırlıların, tanrılarına armağan olarak diktikleri “obelisk” adı verilen dikilitaşlar, tarihin en büyük güneş saatleri olarak gösteriliyor. Mezopotamya ya da Eski Mısır’da, düz zemine dikilen bir sütun ya da çubuğun yere düşen gölgesine göre saat tayin ediliyordu.

Çubuğun gölgesinin en kısa olduğu vakit, güneşin tam tepede olduğu öğle saatini gösteriyordu ki, bu da günün ortasını işaret ediyordu. Eski Mısır’a ait çok ayrıntılı bir örnek 3 metre yüksekliğindeki dikilaş ise bugün Berlin Müzesi’nde sergileniyor.

Çok basit bir tanımlamayla, güneş saatleri düz bir taş üzerinde açılmış delik içine yerleştirilen mil şeklinde dikine bir çubuğun taş üzerine düşen gölgesiyle insanlara gün içinde gelip geçen vakit dilimleri konusunda kesin ve doğru bilgiyi aktarmış. İnsanlar geçmişte, mekanik saatlerin henüz var olmadığı dönemlerde, zamanı tayin edebilmek için kum, su ve güneş saatlerinden yararlanmışlar.

Geçen yüzyıllar içinde, hemen her şey de olduğu gibi taş ya da metal plakalar üzerinde oluşturulan güneş saatleri geliştirilmiş, bundan böyle saat başı dilimlerinin yanı sıra, çeyrek saatler, dakikalar, hatta ibadet saatleri gösterilmeye başlanmış.

Geçmişe baktığımızda güneş saatleri konusunda en güzel ve zarif örnekleri günümüze bırakmış olan toplumlardan biri de Osmanlılar. Yapımında esaslı matematik bilgisi gerektiren güneş saatleri çok titiz ve sabır dolu çalışmaların ürünleri. Fetih sonrası İstanbul’ da yapılan birbirinden güzel örnekler ise bunun en belirgin kanıtları. Özellikle, Selatin camilerinin duvarları üzerinde yapılmış güneş saatleri dikkatle incelendiklerinde, günümüzde dahi fonksiyonel olarak doğru saati gösterdikleri anlıyoruz.

551 YILDIR MÜKEMMEL ÇALIŞIYOR

Yeni Valide Camii’nden Üsküdar Mihrimah Sultan Camii’ne, Murat Paşa Camii’nden Topkapı Sarayı üçüncü avlusuna dünya başkenti İstanbul, Osmanlı dönemine ait birbirinden farklı, otuzdan fazla güneş saatine ev sahipliği yapıyor. Bunlar arasında en eski ve boyutları en büyük örnek, Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’a davet ettiği ünlü astronom ve matematik alimi Ali Kuşçu’nun, 1473 yılında Fatih Camii’nin minare kaidesi üzerinde, dik üçgen şeklinde yapmış olduğu güneş saatidir ki, 551 yıldan bu yana mükemmel şekilde işlevini devam ettiriyor. Büyük alim Ali Kuşçu bu güneş saati üzerinde mevsim ve yönleri de göstermiş. Söz konusu büyük saatin sağ tarafında namaz vakitlerini gösteren küçük bir başka güneş saati sistemi de yer alıyor.

İstanbul’daki güneş saatlerinin bir başka güzel örneği, Süleymaniye Camii batı kapısının sol tarafında yer alan saat. Bu güneş saatinin yapımı, hemen alt tarafında yer alan kitabede de belirtilmiş olduğu gibi, caminin yapımından iki yüz yıl sonra, 1772 yılında Muvakkit Hafız Abdurrahman Efendi tarafından gerçekleştirilmiş. Üzerindeki saatleri gösteren çizgiler maalesef zaman içinde aşınmış, iki kadranı da yamulmuş. Yanındaki küçük güneş saati ise, ikindi namazının vaktini gösteriyor.

İstanbul’daki güneş saatleri arasında en zarif olanlarından biri de, Kanuni Sultan Süleyman’ın çok sevdiği kızı Mihrimah Sultan için, Mimar Sinan tarafından Üsküdar’da İskele Meydanı karşısında inşa edilmiş olan caminin güneybatı duvarı üzerindeki saat. Mermer bir levha üzerinde, dik üçgen şeklinde çizilmiş bu güneş saatinin sülüs hatla yazılmış iki küçük kitabesi bulunuyor. Üstteki kitabede: “Vakitleri tayin etmekle görevli Sâatîzâde Muhammed Ârif’in eseri” alttaki kitabede ise: “Yeni Cami-i Hümâyun muvakkiti Derviş Yahya Muhiddin çizdi. Sene 1183” ibareleri okunuyor. Bu yazıdan da anlaşıldığı gibi, Mihrimah Sultan Camii’nin güneş saati 1769 yılında yapılmış.

İstanbul’daki güneş saatleri arasında kendine özgü bir örnek de, Topkapı Sarayı’nın üçüncü avlusunda, III. Ahmet Kütüphanesi önünde yer alan, yine Fatih Sultan Mehmet’in emriyle yaptırılmış güneş saati. Avlunun orta yerinde, dört basamaklı mermer bir kaide üzerine yerleştirilmiş bu saat Osmanlı döneminin İstanbul’daki en eski güneş saatlerinden biri olup, özellikle namaz saatlerini göstermek için yaptırılmış. Saat üzerindeki cetvelin doğu tarafında yer alan yazıda: “Amelî Süleyman Katib-i Evvel”, yani “Hazinenin Birinci Katibi Süleyman tarafından yaptırılmıştır” ibaresi yer alıyor. Batı tarafında kalan yazıda ise: “Vaz-ül basita fi zaman-ı Ebül-Feth Sultan Mehmet Han ve ceddede Seyyid Abdullah Silahtar Sultan Selim bin Sultan Mustafa Han ebede mulkehu i lâ âhirüd devran; Sene 1208 Şaban”; yazıyor. Günümüz diliyle “Bu güneş saati Fatih Sultan Mehmet döneminde yerleştirilmiş ve Sultan Mustafa’nın oğlu Sultan Selim’in, hükmetme zamanları ahirete kadar uzansın. Silahtarı Seyyid Abdullah tarafından yenilenmiş. Sene 1794 Şubat-Mart”.

Sultan III. Selim döneminde yapılan bu restorasyonun 1000 altına mal olan masraf kayıtları saray arşivinde korunuyor. Osmanlı dönemine ait bu güneş saatinin yanı sıra, Topkapı Sarayı, M.Ö. 4. ve 6. yüzyıllar arasına tarihlendirilen çok daha eski bir güneş saatine de ev sahipliği yapıyor.

BİZANS’TAN OSMANLI’YA...

İstanbul’un güneş saatleri arasında, başka bir benzeri bulunmayan özgün bir örnek de, Anadoluhisarı’ndaki 1547 tarihli Muhaşşi Sinan Camii’nde yer alıyor. İlginç görünümü nedeniyle fotoğrafçıların da yoğun ilgisini çeken bu saat, Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul kadılığı yapmış, ardından da Anadolu Kazaskerliği görevine getirilmiş Sultanahmet Camii Muhaşşi Sinan Efendi tarafından yaptırılan caminin minaresi üzerindeki alemin yerine yerleştirilmiş. Bulunduğu yer itibarıyla; dışı gibi, içi de Boğaziçi’nin en güzel ve en pitoresk camilerinden biri olan bu yapının minaresi üzerinde denizcilerin yönlerini bulmak için kullandıkları sekstana benzer şekilde yontulmuş bir mermer bulunuyor. Kimi araştırmacılara göre, güneş saati olarak kullanılmış söz konusu taş geçmişte yere düşen gölgesiyle bir tür saat işlevi görmüş, ancak geçen zaman içinde caminin çevresine inşa edilen binalarla bu işlevini yitirmiş. Değerli tarihçilerimizden Profesör Dr. Semavi Eyice’ye göre, Muhaşşi Sinan Efendi iyi de bir muvakkitti ve yaptırdığı caminin alemineb ir nişane olarak bu sembolü koydurtmuştu.

Erol Gezeroğlu gibi kimi araştırmacılara göre ise, caminin yanı başında yer alan sübyan mektebinin banisi Hayriye Sultan, okulu yaptırdığı dönemde ya kendisi, ya da dönemin Kaptan-ı Deryası olan babası Mehmet Ali Paşa tarafından, camii minaresi üzerine mermer üzerine yontularak yapılmış denizciliğin nişanelerinden biri olan sekstan simgesini koydurduğu ve bu minarenin aslında bir güneş saati olmadığı da düşünülmektedir.

Dünya kenti İstanbul’un barındırmakta olduğu zenginlikler arasında güneş saatlerinin varlığı ayrı bir güzellik sergiliyor ve bu kadim kent Bizans’tan Osmanlı’ya birbirinden farklı güneş saatlerine ev sahipliği yapıyor.

İSTANBUL’DAKİ BELLİ BAŞLI GÜNEŞ SAATLERİ

Mısır Dikilitaşı, Sultanahmet Meydanı

Aya İrini Kilisesi, Topkapı Sarayı Birinci Avlusu

Arkeoloji Müzesi - Mermer Kule, Zeytinburnu

Eski Şark Eserleri Müzesi

Yavuz Selim Camii, Fatih

Ferruh Kethüda Camii, Balat

Murat Paşa Camii, Aksaray

Mihrimah Sultan Camii, Edirnekapı

Beyazıt Camii, Beyazıt

Sultanahmet Camii’ndeki üç adet Güneş Saati

Ayazma Camii, Üsküdar

Hekimoğlu Ali Paşa Camii, Kocamustafapaşa

Yeni Camii, Eminönü

Laleli Camii, Laleli

Beylerbeyi Camii, Beylerbeyi

Eyüp Camii, Eyüp

Kara Ahmet Paşa Camii, Topkapı

Topkapı Sarayı’ndaki öteki Güneş Saatleri

Ayasofya Güneş Saatleri

Deniz Müzesi’ndeki Güneş Saati, Beşiktaş

Kandilli Rasathanesi’ndeki Güneş Saati

Kürkçübaşı Ahmet Şemsettin Camii, Topkapı

Seyyit Ömer Camii, Şehremini