Britanya'nın savaşçı kraliçesi Boudica

Üçüncü yüzyılın başlarında yaşayan Romalı tarihçi Cassius Dio, İmparator Neron’un hüküm sürdüğü yılları anlatırken ilginç bir ayrıntıya dikkat çekiyor. Akıl almaz davranışlarıyla nam salan Neron, annesinin ölüm emrini vermesi yetmezmiş gibi, şimdi de kendisini tebaasına büyük bir müzik dehası olarak kabul ettirmeye çalışıyordu. İlk sakal tıraşını kutlamak, sağlığı için dua etmek ya da iktidarının uzun sürmesini dilemek gibi sudan bahanelerle sık sık sahneye çıkan Neron’un performansları o kadar kötüydü ki seyirciler onunla açıkça alay ediyorlardı. Ama bunun pek bir önemi yoktu. Çünkü her gösteride bu alaycı jestleri bastıran, onu coşkuyla alkışlamakla görevlendirilmiş binlerce asker vardı. İmparatorun dengesizliği tehlikeli biçimde artmıştı ve belki de akıl sağlığını yitirmişti. Yine de Roma İmparatorluğu’nun uçsuz bucaksız topraklarına hükmeden oydu. Ancak Dio’ya göre, Neron’un Roma’da kurduğu şaşaalı dünya çok geçmeden Batı’dan, imparatorluğun en uzak sınırından gelen ağır bir darbe ile sarsılacaktı: “Roma’da bu çocukça gösteriler sürerken Britanya’da korkunç bir felaket yaşandı. İki kent yağmalandı, Romalılardan ve müttefiklerinden 80 bin kişi hayatını kaybetti ve ada Roma’nın elinden çıktı. Üstelik bu yıkımın sorumlusu bir kadındı… Romalılar için asıl utanç verici olan da buydu.”

‘Bu büyük utancın’ kaynağı olan kadın, İkeni Kraliçesi Boudica’ydı. Britanya adasının ilk savaşçı kraliçesi olmasa da hayatı hakkında ayrıntılı tarihî kayıt tutulan ilk Britanyalı kadın hükümdar o oldu, üstelik hikâyesi son derece çarpıcı. İntikam, yıkım ve kan dökme üzerine kurulu bu destansı öyküde Boudica, MS 60 - 61 yıllarında liderlik ettiği büyük ayaklanma sırasında Roma kuvvetlerini Britanya’dan neredeyse söküp atmayı başarıyordu. Dio, Roma’nın Britanya’yı geçici olarak tamamen kaybettiğini söylerken muhtemelen abartıya kaçmıştı. Ancak bugün de herkesin kabul ettiği gerçek şu: Boudica ve savaşçıları, adadaki Roma egemenliğini sona erdirmeye tarihteki pek çok isyancıdan daha fazla yaklaşmıştı.

Claudius’un Britanya seferi

İmparator Claudius’un MS 43’te fethettiği Britanya, MS 60 yılındaki büyük ayaklanma sırasında sadece 17 yıldır Roma egemenliği altındaydı. İrlanda hariç tutulduğunda burası Romalıların gözünde “bilinen dünyanın en batı sınırı”ydı. Üstelik Roma’nın doğrudan kontrol edebildiği yerler bugünkü İngiltere’nin yalnızca orta ve güney kesimleriyle sınırlıydı. O dönemde Lincolnshire’dan başlayıp güneybatıdaki Devon’a kadar uzanan gayriresmî bir askerî sınır hattı bulunuyor, bunun ötesindeki bölgelerde bağımsız Kelt kabileleri yaşıyordu. Britanyalıların bir kısmı Roma yönetimini hemen kabul etmiş, bazıları ise işgalcilere direniş göstermeden teslim olmuştu. Bunlar arasında İkeniler de vardı. İkeniler, günümüzde Norfolk ile Cambridgeshire ve Suffolk’un bazı bölümlerini kapsayan bölgede yaşayan bir topluluktu.

Aslında Romalılar bu kabileyi önceden tanıyordu. Jül Sezar, MÖ 54 yılında Britanya’ya düzenlediği sefer sırasında kaleme aldığı Galya Savaşı Üzerine Notlar adlı eserinde onlardan “Ceni Magni” olarak söz etmişti. Araştırmacılar İkenilerin birkaç kraliyet soyuna veya alt krallığa bölünmüş olduğunu düşünüyorlar. Kabilenin önemli merkezlerinden biri, günümüzde Norwich yakınlarında bulunan Venta Icenorum’du. Bu ad Latincede “İkenilerin Pazarı” anlamına geliyor.

MS 43’te Roma hâkimiyetini barışçıl biçimde kabul etmiş olsalar da birkaç yıl sonra ilişkiler bozuldu. İkeniler MS 50 yılında küçük çaplı bir isyan başlattılar. Bunun üzerine Romalılar kabileyi silahsızlandırdı ve sonraki on yıl boyunca iki taraf arasında gergin ve kırılgan bir ilişki sürdü. Tüm bu gerilime rağmen İkeni kralı Prasutagus Roma ile iş birliği yapmayı tercih etti. Hükümdar, MS 60 veya 61’de öldüğünde mirasını hem İmparator Neron’a hem de iki kızına bıraktı.

Romalı tarihçi Cornelius Tacitus’a göre Prasutagus bu hareketle krallığını ve ailesini tehlikeden uzak tutmayı umuyordu. Ancak sonuç tam tersi oldu. Tacitus’un ifadesiyle, “Krallığı senturyonlar tarafından yağmalandı, ailesi köleleştirildi, onlara savaş ganimeti muamelesi yapıldı.” Prasutagus’un ölümünün ardından ortaya çıkan iktidar boşluğundan yararlanan Romalılar, İkeni aristokrasisine sert şekilde müdahale ettiler. Tacitus’un anlatısında Boudica ilk kez bu noktada bir kurban olarak ortaya çıkıyor: “İlk olarak eşi Boudica kırbaçlandı, kızlarının namusu çiğnendi. İkenilerin tüm soylularının mülklerine el konuldu ve kralın akrabalarına köle muamelesi yapıldı.”

Boudica’ya, kızlarına ve İkeni soylularına yapılan bu muamele Roma için ağır sonuçlar doğuracaktı. Tacitus’un anlattığına göre, yaşananların ardından Boudica önderliğinde ayaklanan İkeniler, özgürlüklerini yeniden kazanmak amacıyla komşu kabilelerle birleştiler: “Bu aşağılanmanın ardından daha kötüsünün geleceği korkusuyla İkeniler silaha sarıldılar. Trinovantlar ve henüz köleliğe boyun eğmemiş diğer kabileleri de ayaklanmaya teşvik ederek bağımsızlıklarını yeniden kazanmak için gizli bir ittifak kurdular.”

Bundan sonra yaşananları anlatan iki Romalı tarihçi bulunuyor: Tacitus ve Cassius Dio. Ancak Tacitus daha önemli bir kaynak olarak kabul ediliyor. Çünkü Cassius Dio, Briton isyanından yaklaşık yüz yıl sonra doğmuştu. Her ne kadar günümüze ulaşmayan başka kaynakları da temel almış olması mümkün olsa da büyük ölçüde Tacitus’un eserlerinden etkilenmişti. Tacitus ise, Yıllıklar adlı eserini isyandan yaklaşık yarım yüzyıl sonra kaleme aldı. Daha da önemlisi o, Roma’nın Britanya Valisi Gnaeus Julius Agricola’nın damadıydı. Agricola, Boudica’ya karşı yürütülen savaşta genç bir subay olarak görev yapmıştı. Bu nedenle Tacitus’un olayları, bizzat çatışmalara katılmış bir tanıktan dinlemiş olması son derece muhtemel. Her ne kadar Boudica’ya karşı belirgin bir önyargı taşısa da Tacitus kendi ifadesiyle “öfkeye ya da taraftarlığa kapılmadan tarih yazmaya” çalışıyordu.

Boudica’nın isyan öncesindeki yaşamı hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmiyor. Cassius Dio, dönemin kadınlara bakışını da yansıtan küçümseyici bir ifadeyle onu “kraliyet soyundan gelen ve bir kadın için alışılmışın üzerinde zekâya sahip bir Britanyalı” olarak tanımlamış. Dio, görünüşünü de ayrıntılarıyla anlatmış: “Çok uzun boyluydu. Görünüşü son derece ürkütücüydü. Bakışları vahşiydi, sesi sertti. Gür, parlak kızıl saçları kalçalarına uzanıyordu. Boynunda büyük bir altın gerdanlık taşırdı. Rengârenk bir tunik giyer, bunun üzerine kalın bir pelerini broşla tuttururdu.”

Dio’nun çizdiği bu heybetli savaşçı kraliçe portresi, intikam peşindeki bir isyanın lideri olarak Boudica’nın ünüyle tamamen örtüşüyordu. Ailesine yapılan saldırının ardından İkeniler, Trinovantlar ve diğer kabilelerle birlikte Roma egemenliğinin Britanya’daki en önemli merkezi olan Colchester’a yürümeye hazırlanıyordu.

Zorbalığın kalesi

Günümüzde Essex sınırları içinde yer alan Colchester, Romalılar tarafından “Camulodunum” olarak adlandırılıyordu. Bölge, Roma işgalinden önce de önemli bir Briton yerleşimiydi. Ancak fetih sonrasında hızla gelişerek Roma ordusundan emekli olmuş askerlerin ve onların Britanyalı eşlerinin yaşadığı zengin bir kente dönüştü. Şehrin siluetine, İmparator Claudius adına inşa edilmiş görkemli tapınak hâkimdi. O dönemde Britanya’daki en büyük tapınak olan bu yapı, Claudius’un bronzdan yapılmış atlı bir heykelini de barındırıyordu. Tacitus bile Colchester’ı “ebedî bir zorbalığın kalesi” olarak tanımlamıştı. Buna rağmen kentin ciddi bir savunma sistemi yoktu.

İsyan başladığında Vali Gaius Suetonius Paulinus komutasındaki Britanya’da yerleşik Roma kuvvetleri, çok uzakta, Galler’in kuzeybatı kıyısındaki Anglesey Adası’nda Druidlere karşı askerî harekât yürütüyordu. Colchester’daki emekli askerler yaklaşan tehlikeyi fark edince Claudius Tapınağı’nın çevresine aceleyle bir savunma hattı kurdular. Ancak Boudica’nın Briton kuvvetleri şehri kısa süre içinde yerle bir ettiler. Tapınağa sığınan Romalılar iki gün boyunca direnmeye çalıştılar. Sonunda Tacitus’un ifadesiyle tapınak “hücumla ele geçirildi” ve içeride bulunan herkes şehir halkıyla birlikte katledildi.

Colchester’ın düşüşü, Briton isyanının giderek daha kanlı bir hâl alacağının habercisiydi. Ayaklanan Britonlar yollarına çıkan Roma yerleşimlerini ve askerî birlikleri sistemli biçimde yok etmeye başladılar. Bugünkü Chelmsford’un bulunduğu yerdeki Caesaromagus ateşe verildi. Ardından Britonlar, tarihçilerin “Camulodunum Muharebesi” olarak adlandırdığı çatışmada çok daha büyük bir zafer kazandılar. Dokuzuncu Lejyon’un komutanı Quintus Petillius Cerialis, Colchester’ı kurtarmak amacıyla bir yardım kuvvetiyle birlikte harekete geçmişti. Ancak Tacitus’un anlattığına göre, “Britonlar lejyonu bozguna uğratıp piyadelerin tamamını öldürdüler.”

Cerialis canını kurtarmayı başarsa da Roma’nın itibarı ağır bir darbe aldı. Komuta ettiği 2 bin 500 kişinin yaklaşık 2 bini Britonlar tarafından öldürüldü. Güneydoğu İngiltere’de yeri tam olarak bilinmeyen bu muharebede kazanılan zafer, bazı yönleriyle MS 9 yılında gerçekleşen ünlü Teutoburg Ormanı Muharebesi’ni hatırlatıyor. O çatışmada Cermen kabileleri üç Roma lejyonunu yok etmiş ve Roma İmparatorluğu’nu derinden sarsmıştı.

Camulodunum’un düştüğünü öğrenen Paulinus, isyancıların kontrolündeki bölgeleri aşarak kalabalık bir ticaret şehri olan Londinium’a (Londra) ulaştı. Burada durum değerlendirmesi yaptı. Ancak manzara son derece karanlıktı. Colchester düşmüş, Dokuzuncu Lejyon’un önemli bir bölümü yok edilmişti. Roma’nın Britanya’daki geleceği Boudica yüzünden ciddi biçimde tehlikedeydi. Paulinus zor bir karar verdi. Londinium’u savunacak yeterli askeri olmadığı için şehri Britonlara bırakmayı seçti. Bunun yerine kuzeye çekilerek ordusunu yeniden toparlamaya ve Boudica’yı yenme işini başka bir bahara bırakmaya karar verdi.

Londra yanıyor

Boudica’nın ordusu Londra kapılarına dayandığında kent henüz on yıllık bile değildi. Buna rağmen kısa sürede Roma’nın Britanya’daki en önemli ticaret limanlarından biri hâline gelmişti. Ancak Colchester gibi Londra da neredeyse savunmasızdı. Düzenli bir garnizonu yoktu ve güçlü bir saldırıya karşı koyabilecek durumda değildi. Bu sırada başka Briton kabileleri de Boudica’nın safına katılmış, isyancı ordusu giderek büyümüştü. Londra halkının büyük bölümü yaklaşan felaketi sezip kentten kaçtı. Kent baştan sona alevler içinde kaldı ve neredeyse tamamen yok oldu. Kaçamayanların ise korkunç bir şiddete maruz kaldığı kayıt altına alınmış. Cassius Dio, Britonların kadınlara işkence ettiğini, Roma’nın kutsal mekânlarını yağmalayıp saygısızca davrandığını yazmış.

Boudica Londra’dan sonra ordusunu kuzeybatıya çevirdi ve bugünkü Hertfordshire’da bulunan Verulamium’a, yani günümüzün St. Albans kentine yürüdü. Şehir kısa süre içinde ateşe verildi, yağmalandı ve harabeye çevrildi. Romalılar, Britonların kasıtlı olarak kaleleri ve askerî garnizonları hedef almadığını, asıl amaçlarının yağma yapmak olduğunu ileri sürüyordu. Bunun ne kadar doğru olduğunu bugün kesin olarak bilmek mümkün değil. Ancak bu anlatılar, Boudica’nın Britanya’daki Roma egemenliğine indirdiği ağır darbeyi göz ardı ediyor. Tacitus’a göre Colchester, Londra, St. Albans ve diğer yerleşimlerin yakılıp yıkılması sırasında yaklaşık 70 bin Roma vatandaşı ile Roma’nın safında yer alan Britanyalı yaşamını yitirdi. O dönemde Britanya’nın nüfusu bugünkü Birleşik Krallık’la kıyaslanamayacak kadar azdı. Bu nedenle söz konusu kayıp, Roma için gerçek bir felaket anlamına geliyordu. Artık Boudica, Britanya’nın güneydoğusunun büyük bölümünü fiilen kontrol ediyordu. Karşısında duran tek ciddi güç ise Paulinus’un ordusuydu.

Muharebe meydanı

Bu noktada Britanya’nın geleceği adeta pamuk ipliğine bağlıydı. Bir tarafta art arda kazandığı zaferlerle yükselişe geçen Boudica, diğer tarafta ise kuzeyde yaralarını sarmaya çalışan Roma Valisi Paulinus vardı. İsyan artık yalnızca güneydoğuyla sınırlı değildi. Briton savaşçıları Lincolnshire, Nottinghamshire ve Somerset gibi birbirinden uzak bölgelerde Roma birliklerine saldırıyor, ayaklanma giderek genişliyordu. Boudica’nın başlattığı ancak beklediğinden çok daha büyük ve acımasız bir harekete dönüşen isyan üzerinde tam olarak ne kadar kontrol sahibi olduğunu kesin olarak bilmek mümkün değil. Ancak Kraliçe, Paulinus’la karşı karşıya gelmeye kararlıydı. Doğrusu başka seçeneği de yoktu. Roma İmparatorluğu Avrupa’nın en güçlü devletiydi ve Romalılar Britanya’dan tamamen çıkarılmalıydı. Aksi hâlde Paulinus güçlenip yardıma gelecek büyük bir orduyla karşı atağa geçebilirdi. Boudica, avantajın kendisinde olduğunu düşünerek en kısa sürede Paulinus ile karşılaşmaya karar verdi.

Tarihin akışını değiştiren bu karşılaşmanın tam olarak nerede gerçekleştiği bugün hâlâ bilinmiyor. Ancak tarihçilerin büyük bölümü muharebenin “Watling Street” adı verilen antik yol üzerinde yapıldığı görüşünde birleşiyor. Aslen Britonlar tarafından kullanılan bu güzergâh, Dover’dan başlayıp kuzeybatıda Wroxeter’a kadar uzanıyordu. MS 43’teki Roma istilasından hemen sonra yol taş döşenerek imparatorluğun en önemli askerî ve ticari arterlerinden biri hâline getirilmişti.

Araştırmacılara göre Boudica, Galler’den dönen birlikleriyle buluşmak için Londra’dan çıkan Paulinus’un peşine düştü. İki ordunun bu uzun yol üzerinde herhangi bir noktada karşılaşmış olması mümkün. Bu nedenle muharebe meydanı için İngiltere’nin orta kesimlerinden kuzeybatısına kadar uzanan birçok farklı bölge aday olabilir. Bu alandaki en ilginç teorilerden biri, 1970’lerde arkeolog Dr. Graham Webster tarafından ortaya atıldı. Webster, karşılaşmanın Warwickshire’daki Mancetter köyü yakınlarında gerçekleşmiş olabileceğini savundu. Tacitus’a göre Paulinus, “dar bir geçitten geçerek ulaşılan, arkasını ormana yaslamış bir mevzi” seçmişti. Ayrıca ordusunun önünde “pusuya düşme tehlikesi bulunmayan geniş ve açık bir düzlük” uzanıyordu. Mancetter çevresi bu tanıma şaşırtıcı ölçüde uyuyor. Bölge, Roma’nın o dönemdeki askerî sınır hattına yakın bir konumdaydı. Köyün çevresinde hem ormanlık alanlar hem de antik Watling Street’in içinden geçtiği geniş tarım arazileri bulunuyor. Üstelik arkeolojik çalışmalarla bölgede bir Roma askerî üssünün kalıntıları, askerî amaçla basılmış sikkeler ve lejyonerlerle süvarilere ait zırh parçaları ortaya çıkarıldı.

İki ordu sonunda karşı karşıya geldiğinde Boudica’nın kuvvetleri sayısal açıdan belirgin bir üstünlüğe sahipti. Tacitus, Britonların “daha önce görülmemiş büyüklükte bir kalabalık hâlinde toplandığını” yazmış. Cassius Dio ise rakamı 230 bin savaşçı olarak vermiş. Bu sayı günümüz tarihçileri tarafından abartılı kabul edilse de Britonların Romalılardan çok daha kalabalık olduğu konusunda şüphe yok. Paulinus’un emrinde yalnızca 10 bin asker vardı.

Britonlar sayısal üstünlüklerine o kadar güveniyordu ki ailelerini bile muharebe meydanına getirmişlerdi. Kadınlar, çocuklar ve yaşlılar, ordunun gerisinde sıralanan yük arabalarında bekliyordu. Roma döneminde bölgenin adı Manduessedum’du. Bu adın anlamı kabaca “savaş arabalarının toplandığı yer” şeklinde çevrilebilir. Elbette bunun Boudica’nın ordusuyla doğrudan bağlantılı olduğunu kanıtlamak mümkün değil. Ancak muharebe meydanında bulunan çok sayıdaki savaş ve yük arabasının yerel halkın hafızasında iz bırakmış ve yüzyıllar boyunca bölgenin adına yansımış olması ihtimal dâhilinde.

Ya zafer ya ölüm

Son çarpışmanın tam olarak nerede yapıldığı bugün bilinmese de bunun belirleyici bir hesaplaşma olacağı başından belliydi. Tacitus’un anlattığına göre Boudica, muharebe başlamadan önce kızlarıyla birlikte bir savaş arabasına binerek tek tek kabilelerin önünden geçti. Britonlara, geçmişte kadın liderlerin komutasında savaştıklarını hatırlattı ve şu konuşmayı yaptı: “Karşınızda bir asil olarak değil, halktan biri olarak duruyorum. Kaybedilen özgürlüğümüzün, kırbaçlanan bedenimin ve kızlarımın çiğnenen namusunun intikamını arıyorum… Orduların gücünü ve bu çatışmanın nedenlerini dikkatle tartarsanız göreceksiniz ki bugün burada ya kazanacağız ya da öleceğiz. Bu, tüm kadınlar için geçerli. Erkekler ise yaşamayı ve köle olmayı seçebilirler.”

Briton saflarında savaş naraları yükselirken Paulinus da askerlerine hitap etti. Onun konuşması duygulardan çok disiplin ve askerî üstünlük üzerine kuruluydu: “Karşınızda savaşçılardan çok kadınlar görüyorsunuz. Bunlar savaşmayı bilmeyen, basit insanlar. Kılıcın ve cesaretin tadını aldıklarında geri çekileceklerdir… Sıralarınızı sıklaştırın. Mızraklarınızı attıktan sonra kalkan ve kılıçlarınızla ilerleyin. Yağmayı düşünmeyin. Zafer kazanıldığında her şey zaten sizin olacak.”

Britonlar büyük bir kitle hâlinde Roma hatlarına doğru ilerlediler. Paulinus da karşı saldırı emri verdi. Roma lejyonerleri önce binlerce mızrağı iki dalga hâlinde fırlattılar, ardından kama şeklinde sıkı bir taarruz düzeni içinde ilerlemeye başladılar. Büyük dikdörtgen kalkanlarıyla kendilerini korurken kılıçlarıyla Briton saflarına ölümcül darbeler indiriyorlardı. Yardımcı birlikler de benzer taktikler uygularken Roma süvarileri uzun mızraklarıyla Britonların kanatlarına saldırdılar.

Sayıca üstün olmalarına rağmen Britonlar’ın, Romalılar kadar iyi zırhları yoktu ve aynı disipline sahip değillerdi. İlk saldırının şokuyla geri çekilmeye başladılar. Çok geçmeden durum felakete dönüştü. Tacitus’un anlattığına göre kaçış yolları, ordunun gerisinde duran kendi arabaları tarafından kapatılmıştı. Geri çekilen savaşçılar, arabalarla Roma askerleri arasında sıkışıp kaldılar. İzdiham kısa sürede bir katliama dönüştü. Erkekler, kadınlar, çocuklar ve hatta yük hayvanları bile öldürüldü. Tacitus, muharebe sonunda yaklaşık 80 bin Briton’un öldüğünü, buna karşılık Roma tarafının yalnızca 400 kayıp verdiğini anlatmış ve o günü şu sözlerle özetlemiş: “O gün kazanılan zafer, geçmişteki en büyük zaferlerimizle boy ölçüşecek kadar görkemliydi.”

Boudica’nın ordusu, adadaki Roma egemenliğine son verme umutlarıyla beraber o gün, orada yok oldu. Kayıtlara göre Kraliçe muharebeden hemen sonra öldü. Ancak bu ölümün nasıl gerçekleştiği konusunda kaynaklar farklı bilgiler veriyor. Tacitus, Boudica’nın yakalanmamak için zehir içerek yaşamına son verdiğini söylemiş, Cassius Dio ise onun hastalanıp öldüğünü yazmış. Dio’nun anlattığına göre Britonlar kraliçelerinin ardından “derin bir keder içinde görkemli bir cenaze töreni düzenlediler ve artık gerçekten yenildiklerini anlayıp evlerine dağıldılar.”

Roma’nın sonraki hamleleri son derece sert oldu. İmparator Neron, Britanya’ya binlerce yeni asker gönderdi. Lejyonlar, yardımcı birlikler ve süvarilerle takviye edilen Roma ordusu, direnişi sürdüren kabileleri sistemli biçimde takip ederek “ateş ve kılıçla” cezalandırdı. İsyanın bir başka sonucu da kıtlık oldu. Ayaklanma boyunca birçok Briton ekim yapamadığı için sonraki yıllarda ciddi gıda sıkıntısı yaşandı.

Roma’nın sert misilleme politikası, aslında imparatorluğun ne kadar sarsıldığının bir kanıtı. Boudica ve onu takip edenler Roma yönetimini beklenmedik ölçüde korkutmuştu ve Britonlar bunun farkındaydılar. Bu sebeple Roma’nın yürüttüğü intikam politikası hatta kıtlığın ölümcül sonuçlarına rağmen direniş ruhu tamamen kırılmadı. Tacitus’a göre, Neron’un danışmanlarından Polyclitus, isyanı araştırmak üzere Britanya’ya gönderildiğinde Britonlar onu ciddiye bile almadı. Tarihçi, onların Polyclitus’la alay ettiklerini yazmış. Zira içlerindeki özgürlük ateşinin bir kısmı hâlâ sönmemişti. Boudica’nın isyanının en kalıcı mirası da buydu. İsyan bastırılmış, ordusu yok edilmiş ve kendisi ölmüş olsa da o, Roma İmparatorluğu’nun kalbine korku salmayı başarmıştı. Bu korkunun boyutu, olaylardan altmış yıl sonra tarihçi Gaius Suetonius Tranquillus’un yazdığı Neron biyografisinde de görülebilir. Suetonius’a göre Boudica’nın yarattığı tehdit o kadar büyüktü ki Neron bir ara “Britanya’daki ordusunu tamamen geri çekmeyi bile düşündü.” Boudica’nın hikâyesinin bugün hâlâ hatırlanmasının nedeni ise bu cümlede gizli olabilir. Britanya’nın savaşçı kraliçesi, sonunda yenilmiş olsa da Roma İmparatorluğu’nu adadan çıkarmaya tarihteki herkesten daha fazla yaklaşmıştı.

© Getty Images