Çin'in Altın Çağı

Yazan: Bee Ginger

Sui Hanedanı’ndan tahtı devralan Tang Hanedanı’nın dönemi, Çin’in zengin ve çalkantılı tarihindeki altın çağlardan biri olarak kabul ediliyor. Hanedanlık, yalnızca Çin tarihinin değil, tüm Orta Çağ tarihinin en büyük imparatorluklarından birini kurmayı başardı. Tang öncesinde Çin, yaklaşık 400 yıl gibi uzunca bir süre parçalanmış vaziyetteydi. 589 yılında Sui Hanedanı ülkeyi yeniden birleştirerek güçlü bir temel atmış, 618’de iktidara gelen Tang yönetimi ise bu temelin üzerine güçlü bir imparatorluk inşa ederek, ülke sınırlarını hem kültürel hem de coğrafi anlamda genişletmişti.

Tang iktidarının en güçlü döneminde Çin’in hâkimiyet alanı doğuda Kore Yarımadası’ndan batıda bugünkü Afganistan’a, kuzeyde rüzgârlı Moğol bozkırlarından güneyde Vietnam’ın tropik ormanlarına kadar uzanıyordu. Tang Hanedanı, fethettiği yeni toprakları etkili bir şekilde yönetebilmek için liyakate dayalı bir memuriyet sistemi geliştirdi. Bu sistem, Tang’ın en parlak hükümdarlarından biri olan Taizong’un (asıl adıyla Li Shimin) vizyoner politikalarının bir ürünüydü. Artık devlet kademelerine atanacak görevliler, hukuk, edebiyat ve Konfüçyüsçü klasikler başta olmak üzere birçok alandaki bilgilerini ölçen bir dizi sınavla belirleniyordu. Ne kadar yüksek puan alırlarsa, o kadar prestijli görevlere atanıyorlardı. Bu sistem, kişinin sosyal geçmişi ya da aile statüsü ne olursa olsun herkese eşit bir fırsat sunuyordu. Daha önce, sadece soylu ailelere mensup olmak ya da kalıtsal unvanlara sahip olmak yüksek makamlara ulaşmak için yeterliyken, artık herkes bu mevkileri bilgi ve yeteneğiyle kazanmak zorundaydı. Tang döneminde temelleri atılan bu liyakat sistemi, sonraki Çin hanedanlıkları için de kalıcı bir yönetim modeli hâline gelecekti.

Tıpkı her büyük devlet gibi, Tang İmparatorluğu’nun da ayakta kalabilmek için hem mali kaynaklara hem de etkili bir savunma gücüne ihtiyacı vardı. Vergi gelirlerini artırmak amacıyla nüfusun yeniden kayda geçirilmesi sağlandı ve böylece daha geniş bir vergi tabanı oluşturuldu. Savunma konusunda ise önceki “fubing” sisteminden aşamalı olarak vazgeçildi. Bu sistemde askerler dönemsel olarak şehirlerde ve sınır bölgelerinde görev yapıyordu. Görev almadıkları süre içinde ise tarımla ilgileniyorlardı.

Tang iktidarı, bu uygulamayı kendisinden önceki Sui Hanedanı’ndan devralmış, askerî disiplini ve denetimi artırmak içinse Ordu Bakanlığı’nı kurmuştu. Fakat zamanla anlaşıldı ki fethedilen toprakları elde tutmak ve imparatorluğun gücünü sürdürebilmek için dönemsel askerler yeterli değildi ve bu anlayış yerini, yalnızca savaş için eğitilmiş tam zamanlı bir orduya bıraktı.Ta ng Hanedanı’nın en parlak hükümdarlarından biri olan Taizong döneminde, imparatorluk sınırları muazzam ölçüde genişledi. Onun önderliğinde kazanılan zaferler zinciri, 648 yılında, günümüz Çin’inin Sincan bölgesinde yer alan Budist Kuça Krallığı’nın fethedilmesiyle doruğa ulaştı. Taizong’un liderliği öylesine başarılıydı ki onun yönetim anlayışı sonraki kuşaklar tarafından örnek alındı ve saray eğitiminin vazgeçilmez bir parçası hâline geldi.

Sınırların güvenliğinin sağlanmasıyla birlikte Tang iktidarı, dikkatini halkın yaşam koşullarını iyileştirmeye çevirdi. Bu dönemde tarım alanında kayda değer atılımlar gerçekleştirildi. Bu sayede hem gıda üretimi arttı hem de tarımsal faaliyetlerin ekonomi üzerindeki etkisi büyüdü. Çay ve pamuk gibi ürünler bu dönemde tarıma kazandırıldı. Çay, hem ülkede yaygın olarak tüketilen bir içecek hâline geldi hem de lüks bir ihracat ürünü olarak öne çıktı. Pamuk sayesinde ise dokuma sanayi ciddi bir ivme kazandı. Bununla birlikte, şeker kamışının üretimi de hem mutfak kültüründe hem de ekonomik alanda önemli faydalar sağladı. Tarım alanları genişletildi, sulama sistemleri geliştirildi ve çiftçiler yeni yöntemlerle verimliliği artırmayı başardı. Tüm bu gelişmeler, giderek artan nüfusu destekleyecek uzun vadeli bir refah döneminin önünü açtı.

Tang döneminde yalnızca tarımda değil, mimarlık ve inşaat alanında da önemli ilerlemeler kaydedildi. Çin’in kuzey ve güneyini birbirine bağlayan devasa bir su kanalı projesi olan Büyük Kanal, aslında Tang iktidarından hemen önce, 609 yılında Sui Hanedanlığı döneminde tamamlanmıştı. Ancak Tang Hanedanı bu yapıyı daha da ileri taşıdı. Ülkenin en uzun su yolları Yangtze Nehri ve Sarı Nehir’i birleştiren ve toplam uzunluğu 1.776 kilometreyi bulan kanal, bugün hâlâ dünyanın en uzun yapay su kanalı unvanını koruyor.

İnsan ve ürün taşımacılığının yanı sıra bilgi akışını da hızlandıran Büyük Kanal, ülke içindeki ticaretin ve kültürel etkileşimin can damarı hâline geldi. İnşa faaliyetlerini daha düzenli yürütmek isteyen Tang yönetimi, devlet eliyle denetlenen yapı yönetmeliklerini de uygulamaya koyarak yenilikçi bir adım atmıştı. Ayrıca, hızla yeni kanallar da açıldı. Kanal güzergâhı üzerinde yer alan Yangzhou kenti, bu su yolunun sağladığı avantajlardan en çok faydalanan yerlerden biri oldu. Zamanla ticaretin merkezi hâline gelen şehir, adeta imparatorluğun ekonomik kalbine dönüştü.

Tang Hanedanı döneminde yaşanan ekonomik canlılık, sadece iç reformlarla değil, dışa açılım politikalarıyla da güç kazandı. İmparatorluk, batıya doğru ilerleyerek, Avrasya’nın büyük bir bölümünü kontrol eden Batı Göktürk Kağanlığı’yla karşı karşıya geldi. Bu askerî hamle, yalnızca imparatorluğu genişletmekle kalmadı, aynı zamanda İpek Yolu’nun yeniden açılmasını da sağladı. İlk kez MÖ 1. yüzyılda ortaya çıkan bu hayati ticaret rotası, adını Çin’de Han Hanedanı döneminde gelişen ipek üretiminden almıştı. Doğudan başlayıp, Bizans’ın başkenti Konstantinopolis’e (günümüzdeİstanbul) kadar uzanan İpek Yolu, farklı coğrafyaları birbirine bağlayan büyük bir ticaret ağıydı. Tang iktidarı bu güzergâhı tekrar güvenli hâle getirince kervanlarıyla eskisi gibi seyahat etmeye başlayan tüccarlar pek çok sektöre yeni bir soluk getirdi. İpek Yolu üzerinde taşınan cam eşyalar, dokumalar, heykeller ve metal işçiliği ürünleri, Tang döneminin sanat dünyasında derin izler bıraktı. Uzak coğrafyalardan gelen bu özgün malzemeler, tasarımlar ve işçilik teknikleri, ülkedeki zanaatkârlara ilham kaynağı oldu. Gördükleri bu farklı üslupları kendi geleneksel formlarıyla harmanlayarak yepyeni desenler, renkler ve biçimler ortaya koydular. Bu etkileşim, Tang sanatına sadece çeşitlilik katmakla kalmadı, aynı zamanda onu evrensel bir çizgiye de taşıdı.

Tang döneminde sanatın her dalı gelişme gösterse de özellikle resim sanatı altın çağını yaşadı. Bu yükselişte, saray himayesinin büyük payı vardı. Tang sarayı, imparatorluğun dört bir yanından yetenekli ressamları etrafında toplamıştı ve bu sanatçılar hem burada kendilerine kalıcı bir yer edindiler hem de saygıyla anılan eserler ürettiler. Pek çoğu yalnızca resimde değil, hat sanatında ve şiirde de ustaydı. İşte bu üç sanatsal beceri, yani resim, hat ve şiir, zamanla “Üç Mükemmellik” olarak anılmaya başlandı ve sanatsal başarının zirvesi kabul edildi. Bu anlayışın en önemli temsilcilerinden biri olan çok yönlü sanatçı Wang Wei, sadece siyahın farklı tonlarıyla çalışılan, sade ve tek renkli mürekkep resim tekniğini (Shuimo) popüler hâle getirdi. Onun bu duru tarzı, enerjik fırça darbeleriyle tanınan ve 7. yüzyılın büyük ustalarından biri sayılan Wu Daozi’nin gösterişli üslubuyla keskin bir tezat oluşturuyordu. Dönemin bir diğer önemli ismi ise hem mimar hem de ressam olarak öne çıkan Yan Liben’di. O da Wu Daozi gibi canlı ve parlak renklerden hoşlanıyordu. Her ne kadar İmparator Gaozong döneminde başvezirlik görevini üstlenmiş olsa da asıl ününü, önceki hanedanlardan 13 hükümdarı betimlediği, göz kamaştırıcı On Üç İmparator Parşömeni adlı eseriyle kazandı.

Tang döneminde resim sanatının yanı sıra ahşap baskı tekniği de büyük bir gelişim gösterdi. 650 yılına kadar uzanan örnekleriyle bu teknik, özellikle keşişlerin Budist öğretileri yaymasında hayati bir rol oynadı. Budist metinlerin yeni çevirileri de dahil olmak üzere tüm metinler bu yöntemle çoğaltılıyor, böylece Budizm inancı halkın daha geniş kesimlerine ulaşabiliyordu. Aynı dönemde porselen ve seramik üretiminde de gözle görülür bir sıçrama yaşandı. Göz alıcı sırlamalara ve zarif tasarımlara sahip ürünler, kusursuz işçilikleriyle öne çıkıyor, tıpkı ipek gibi dünyanın dört bir yanına lüks ürün olarak ihraç ediliyordu. Tang seramiklerinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, sancai yani “üç renkli” olarak bilinen özgün renk kombinasyonuydu. Bu teknikte genellikle yeşil, beyaz ve kehribar tonları kullanılmaktaydı. Arkeolojik bulgular, sancai tarzı seramiklerin başlarda sadece saray seçkinlerine özel olarak üretildiğini ve öldüklerinde ise diğer değerli eşyalarıyla birlikte mezarlarına yerleştirildiğini ortaya koydu.

Tang döneminde, sözlerin gücü de çok değer verilen bir başka sanat biçimiydi ve bu sayede, günümüzde hâlâ hayranlıkla anılan pek çok büyük şair yetişti. Bunların en ünlülerinden biri olan Li Bai, doğayı ve insan ruhunu büyüleyici bir dille betimleyen şiirleriyle tanınıyordu. Dizelerinde hem derin felsefi temalar hem de duygu yüklü betimlemeler ustalıkla bir araya geliyordu. Onun satırlarında, doğanın zarafetiyle insanın iç dünyası adeta iç içe geçmekteydi. Bir diğer büyük isimse Du Fu’ydu. Edebiyat tarihinde gerçek bir ikon olarak kabul edilen Du Fu’nun şiirleri, döneminin toplumsal meselelerine ve tarihî olaylarına ayna tutan güçlü bir içeriğe sahipti. Onun kalemi, sadece duyguları değil, aynı zamanda o günlerin karmaşık gerçekliğini de yansıtıyordu.

Edebiyatın yanında, matematik ve astroloji alanlarında da büyük ilerlemeler kaydedildi. Dönemin matematikçileri, trigonometri ve cebir gibi konular üzerine derinlemesine çalışmalar yaptı. Bu dönemde birkaç farklı takvim sistemi de geliştirildi; bunlar arasında en dikkat çekici olanlardan biri ise Xuanming takvimiydi. Hem Güneş’in hem de Ay’ın hareketlerini temel alan bu ay-güneş (lunisolar) takvimi, Tang Hanedanı tarafından kullanılan son takvimlerden biriydi.

Tang döneminde tıp alanında da bir devrim yaşandı. Zamanının önde gelen tıp âlimlerinden Su Jing’in öncülüğünde, 659 yılında 23 kişilik bir ekip, uzun süren bir çalışmanın sonunda Tang Bencao adlı eseri tamamladı. 54 ciltlik bu kapsamlı ansiklopedi üç ana bölümden oluşuyordu ve dünyanın bilinen ilk farmakopesi, yani ilaç rehberi olarak kabul ediliyor. Tang iktidarı, bu önemli eserin tüm ülkede kullanılmasını zorunlu kılarak, tıbbi uygulamalarda ortak bir standardın oluşmasını sağladı. Böylece, Çin genelinde hekimlik daha sistematik ve güvenilir bir yapıya kavuştu.

Anlaşılacağı üzere Tang Hanedanı döneminde birçok alanda çığır açan başarılar elde edildi ancak bunlar arasında barutun ve ahşap baskı tekniğinin icadı, şüphesiz bu dönemin yaratıcılık kapasitesini en güçlü şekilde simgeleyen gelişmeler oldu. Her iki buluş da yalnızca Çin’i değil, tüm dünyayı derinden etkiledi. Barut, savaşların doğasını kökten değiştirirken, ahşap baskı ise metinlerin çoğaltılmasını hem kolaylaştırdı hem de ucuzlattı. Bu sayede kütüphanelerin temelleri atıldı ve ilerleyen yüzyıllarda hareketli matbaa sistemlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlandı. Tang İmparatorluğu’na atfedilen yenilikler bunlarla da sınırlı değil. Bugün hayatımızın bir parçası olan pek çok buluşun kökeni de o yıllara dayanıyor. Oyun kartları, gazla çalışan ocaklar, ilkel klima sistemleri ve saatlerin ibrelerini döndüren ilk dişli mekanizma, yani kurmalı saat mekanizması bu dönemde ortaya çıkmış yeniliklerden bazıları. Kuşkusuz Tang çağı, yalnızca büyük bir imparatorluğun değil, aynı zamanda sınırsız bir merakın ve yaratıcılığın da çağıydı.

Her ne kadar pratik ve üretken bir yaşam tarzını benimsemiş olsalar da Tang döneminde Çin halkının manevi yönü de oldukça kuvvetliydi. Bu dönemde, hem Orta ve Doğu Asya’dan hem de daha uzak coğrafyalardan yola çıkan tüccarlar, hacılar ve diplomatlar İpek Yolu’nu takip ederek Çin’e ulaşmaya başladılar. Kısa süre içinde, dönemin başkentleri Luoyang ve Çang’an dünyanın dört bir yanından gelen insanlarla dolup taşan canlı merkezlere dönüştü. Bu ziyaretçiler beraberlerinde yalnızca çeşitli mallar değil, yepyeni fikirler, kültürel âdetler ve dinî inançlar da getirmişti. Maneviyata önem veren Tang toplumu bu farklılıklara kayıtsız kalmadı. Bazı gelenek ve inançları olduğu gibi benimsedi, bazılarını ise kendi toplumsal yapısına uyarlayarak dönüştürdü. Bu karşılaşmalar ve etkileşim, dönemin kozmopolit ruhunu ve açık fikirli kültürel ortamını şekillendiren en önemli etkenlerden biri oldu.

Farklı kültürlerin bu şekilde bir araya gelmesiyle birlikte, Tang döneminde çok çeşitli inanç sistemleri Çin’e taşındı. Bunların arasında en kalıcı etkiyi yaratan ise Budizm oldu. Özellikle yeni inşa edilen ulaşım yolları sayesinde geniş kitlelere ulaşacak ve zamanla Asya kıtasının büyük bir bölümüne yayılacaktı. Budizm’in Çin topraklarında kök salmasında etkili olan en önemli isimse, cesaretiyle ve bilgeliğiyle öne çıkan Budist keşiş Xuanzang’dı. Bir gezgin, âlim ve çevirmen olan Xuanzang, Hindistan’da tam 16 yıl süren zorlu bir manevi keşif yolculuğu gerçekleştirdi ve bu süre zarfında orada bin bir zorluklarla topladığı 657 kutsal metni Çin’e getirdi. Ömrünü bu metinleri çevirmeye adayan keşiş, toplam 1.335 bölümden oluşan külliyatın 75’ini büyük bir titizlikle Çinceye kazandırdı. Bu çeviriler yalnızca iki büyük medeniyet arasında köklü kültürel bağlar kurulmasına katkı sağlamakla kalmadı, aynı zamanda Budizm inancının Çin’de derin ve kalıcı bir yer edinmesine de öncülük etti.

Budizm’in yaygınlaşmasıyla birlikte manastırlar da toplumsal hayatta giderek daha güçlü bir konuma yükseldi. Bu dinî yapılar artık yalnızca ibadet yerleri olmaktan çıkmış, yolculara konaklama imkânı sunan hanlara, çocukların eğitim gördüğü okullara ve halkın topluca bir araya geldiği sosyal mekânlara dönüşmüştü. Bazı manastırlar, sahip oldukları geniş topraklar sayesinde düzenli gelir elde ediyor, böylece nüfuzlarını daha da artırıyorlardı. Bunlar arasında en dikkat çekenlerden biri ise başkent Çang’an’da bulunan ve isminden de anlaşılacağı üzere büyük bir serveti yöneten “Tükenmez Hazine” adlı manastırdı.

Aslına bakılırsa, günahlarından arınmak isteyenlerin bağışladığı para, değerli eşya ve ipeklerle büyük bir servet biriktiren bu manastır, zaman zaman diğer yoksul Budist manastırlarına da yardımda bulunuyordu. Ancak gelinen noktada, İmparator Xuanzong manastırların artan gücünü ve nüfuzunu merkezi otorite için bir tehdit olarak görmeye başlamıştı. Tang Hanedanı’nın gerileme sürecinde liderlik yapmış ve yönetimini ciddi şekilde zayıflatan An Luşan İsyanı’yla baş etmek zorunda kalmış olan Xuanzong, 713 yılında “Tükenmez Hazine” manastırını tasfiye etti. Biriken servetin ise diğer Budist manastırları ve Taocu tapınakları arasında paylaştırılmasını, bir kısmının da şehrin onarım ihtiyaçları için harcanmasını sağladı. Her ne kadar Tang döneminde Budizm hayata damgasını vurmuş ve yüzyıllar boyunca en baskın din hâline gelmiş olsa da bu üstünlük sadece 9. yüzyılın ortalarına kadar sürebildi. 840’lı yıllarda tahta çıkan İmparator Wuzong dindar bir Taocuydu ve Budistlere karşı sert bir tutum benimsedi. Özellikle vergi muafiyeti sebebiyle devlete yük olduklarını düşündüğü Budist tapınaklarının ve manastırların toplumsal düzeni tehdit edecek ölçüde güçlendiğine inanıyordu. Bu yüzden, Budistleri baskı altına almaya yönelik sert politikalar uygulamaya başladı.

Öte yandan, Tang İmparatorluğu topraklarında dinî inançlar sadece Budizm’le sınırlı değildi. İslamiyet, 651 yılında Arap tüccarlar vasıtasıyla çoktan Çin’e ulaşmış ve Tang döneminde Guangzhou kentinde inşa edilen görkemli Huaisheng Camii, bu yeni dinin Çin topraklarındaki ilk izlerinden biri olmuştu. Hemen hemen aynı zamanlarda Nestûrî Hristiyanlığı da Çin’de kendini göstermeye başlamıştı. Özellikle uzak diyarlardan gelen tüccarlar sayesinde, Çin artık sadece ticaretin değil, dinî ve kültürel etkileşimin de merkezi hâline gelmişti.

Tang Hanedanı’nın dinî hoşgörüsünü ve kültürel etkileşime verdiği önemi simgeleyen en dikkat çekici yapılardan biri, başkent Çang’an’da yükselen Büyük Vahşi Kaz Pagodası’dır. İmparator Gaozong döneminde, 648–649 yılları arasında, beş katlı olacak şekilde inşa edilen bu yapı, Budist keşiş Xuanzang’ın Hindistan’dan Çin’e getirdiği kutsal metinlere ev sahipliği yapması için tasarlanmıştı. Bu yönüyle pagoda, yalnızca mimari bir şaheser değil, aynı zamanda Çin ile Hindistan arasında kurulan dinî ve kültürel köprünün somut bir sembolüydü. 704 yılında, Çin tarihindeki ilk ve tek kadın hükümdar İmparatoriçe Wu Zetian, pagodayı daha ihtişamlı bir görünüme kavuşturmaya karar verdi ve onun emriyle yapıya beş kat daha eklendi. Her ne kadar 1556’daki bir depremin ardından yüksekliği yedi kata düşmüş olsa da Büyük Vahşi Kaz Pagodası bugün hâlâ tüm görkemiyle ayakta. Modern Çang’an’ın veya günümüzdeki resmî adıyla Şian kentinin siluetinin en büyüleyici unsurlarından biri olan bu ikonik yapı, hem yerel halkı hem de turistleri kendine çekerek geçmişle bugünü bir arada yaşatmaya devam ediyor.

Tarihteki her hanedanlıkta olduğu gibi, Tang dönemi de sonsuza dek sürmedi. 907 yılında sona erdiğinde, imparatorluğun zaten çoktan sarsılmış temeller üzerinde durduğu açıktı. Çin’in dört bir yanında yaşanan kuraklıklar ve seller halkı perişan ederken, 874 yılında, tıpkı 755’teki An Luşan İsyanı gibi büyük bir ayaklanma patlak verdi. İsyanın öncülüğünü, tuz kaçakçılığıyla tanınan Huang Chao ile asker kökenli Wang Xianzhi üstlenmişti. İsyan öylesine büyüdü ki Çang’an ve Luoyang şehirleri yerle bir edildi, Guangzhou’da ise binlerce yabancı katledildi. Her ne kadar ayaklanma 884 yılında bastırılsa da Tang Hanedanı bu darbenin ardından bir daha kendini toparlayamadı. 907 yılına gelindiğinde, imparatorlukta kendi ordusunu yöneten bölgesel bir askerî lider, yani bir savaş beyi olan Zhu Wen, son Tang imparatoru Ai’yi devirdi. Üstelik bu genç imparatorun babası, üç yıl öncesinde yine Zhu Wen tarafından öldürülmüştü. Tang dönemi artık sona ermişti. Ama bir hanedanlık nihayete erse bile, kurduğu imparatorluğun ardında bıraktığı mirası yok etmek şüphesiz mümkün değildi. Çin’in gördüğü en kudretli hanedanlardan biri olan Tang tarih sahnesinden silinse de etkisi yüzyıllar boyunca hissedilecekti.

All images: © Getty Images, © Alamy