Her şeyi kontrol etmek zorunda değilsin: Bırakmayı öğrenmek

Geleceği düşünürken zihnimizin ne kadar hızlı çalıştığını fark etmek kolay değil. Henüz yaşanmamış bir konuşmayı defalarca kafamızda kurabilir, yarın karşılaşabileceğimiz bir soruna bugünden çözüm arayabilir ya da verdiğimiz bir kararın bütün olası sonuçlarını hesaplamaya çalışabiliriz. Sanki yeterince düşünürsek hayatın sürprizlerini önceden yakalayabilecekmişiz gibi...

Kontrol etme isteğinin altında çoğu zaman kötü bir niyet değil, güvende olma ihtiyacı vardır. Ne olacağını bilmek, hazırlıklı hissettirir. Planlarımızı yapmak, seçenekleri değerlendirmek ve önlem almak da elbette hayatın doğal bir parçasıdır. Ancak kontrol, hayatı kolaylaştıran bir araç olmaktan çıkıp sürekli açık tutulan bir alarm haline geldiğinde zihnimiz dinlenmekte zorlanır.

Çünkü hayat, ne kadar plan yaparsak yapalım bizim için bütün cevapları önceden hazırlamıyor. İnsanların ne hissedeceğini, hangi kararları vereceğini, yarının hangi koşulları getireceğini belirleyemiyoruz. Bunu değiştiremeyeceğimiz halde sürekli değiştirmeye çalışmak ise bizi yalnızca daha fazla yoruyor.

Belki de bazı anlarda kendimize şu soruyu sormak iyi bir başlangıç olabilir: “Şu anda gerçekten bir şeyi yönetiyor muyum, yoksa sadece belirsizliğe dayanmaya mı çalışıyorum?”

Bırakmak, vazgeçmek anlamına gelmiyor

“Bırakmak” kelimesi çoğu zaman yanlış bir yere konumlanıyor. Sanki bir şeyi bıraktığımızda onu önemsemeyi, çaba göstermeyi ya da sorumluluk almayı da bırakıyormuşuz gibi düşünüyoruz. Oysa bazen bırakmak, tam tersine, gerçeği olduğu haliyle görebilmenin bir yolu. Bir iş için emek verebiliriz ama herkesin bizi takdir etmesini sağlayamayız. Bir ilişkiye özen gösterebiliriz ama karşımızdaki insanın kararlarını bizim adımıza veremeyiz. Bir gelecek planı yapabiliriz fakat hayatın o planın dışına çıkmayacağından emin olamayız.

Buradaki ayrım önemli: Çabamız bize ait, sonuç her zaman değil. Bunu kabul etmek ilk anda rahatlatıcı olmayabilir. Çünkü kontrolün dışında kalan alanları fark etmek, belirsizliği de kabul etmek demektir. Fakat zamanla insan, her şeyi kendi istediği biçimde sonuçlandırmak zorunda olmadığını gördüğünde zihninde önemli bir alan açılır.

Zihnin “ya olursa?” döngüsünden çıkmak

Kontrol etme ihtiyacı çoğu zaman geleceğe yönelik senaryolarla kendini gösterir. “Ya işler ters giderse?”, “Ya yanlış seçim yaptıysam?”, “Ya beklediğim gibi olmazsa?” diye başlayan düşünceler, cevap bulmadıkça yeni sorular doğurabilir. Zihin burada aslında bizi korumaya çalışır. Olası tehlikeleri önceden fark etmek ve hazırlıklı olmak ister. Fakat bir noktadan sonra hazırlık ile endişe arasındaki çizgi silikleşebilir. Aynı ihtimali tekrar tekrar düşünmek, onu çözmez; yalnızca zihnimizde daha fazla yer kaplamasına neden olur. Böyle zamanlarda düşünceleri zorla susturmak yerine onları fark etmek daha işe yarayabilir. “Şu anda geleceği çözmeye çalışıyorum” demek, düşüncenin içine tamamen kapılmadan onu dışarıdan görebilmeyi sağlar.

Ardından küçük ama önemli bir soru gelebilir: “Bununla ilgili bugün yapabileceğim gerçek bir şey var mı?” Cevap evetse ona yönelmek, hayırsa düşünceyi bir süreliğine bırakabilmek mümkün. Her ihtimali bugünden çözmek zorunda olmadığımızı hatırlamak, zihne sandığımızdan daha fazla nefes alanı açabilir.

Bazı şeylerin cevabı zamana ait

Hayatın her döneminde netlik arıyoruz. Bir ilişkinin nereye gittiğini bilmek, verdiğimiz kararın doğru olduğundan emin olmak, gelecekte bizi neyin beklediğini görmek istiyoruz. Belirsizlik uzadığında ise sanki yanlış bir şey yapıyormuşuz gibi hissedebiliyoruz.

Oysa her soru hemen cevaplanmak zorunda değil. Bazı duygular yaşandıkça anlam kazanıyor. Bazı kararlar zaman geçtikçe netleşiyor. Bazen bugün bize karmaşık gelen bir durum, birkaç ay sonra geriye dönüp baktığımızda çok daha anlaşılır görünebiliyor. “Henüz bilmiyorum” diyebilmek bu yüzden bir eksiklik değil. Aksine, her şeyi hemen çözüme ulaştırma baskısından uzaklaşmanın bir yolu. Hayatın bazı dönemlerinde yapılacak en doğru şey, cevabı zorla bulmaya çalışmak yerine soruyla bir süre birlikte yürümek olabilir.

Kontrol edebildiğin yere dön

Her şeyi kontrol edemediğimizi fark ettiğimizde elimizde hiçbir şey kalmadığını düşünmek kolay. Oysa tam tersine, kontrol alanımızı doğru belirlediğimizde enerjimizi daha etkili kullanmaya başlayabiliriz. Başkalarının ne düşüneceğini belirleyemeyiz ama nasıl iletişim kuracağımızı seçebiliriz. Geçmişte yaşananları değiştiremeyiz ama bugün onlara nasıl bakacağımızı yeniden değerlendirebiliriz. Geleceğin bütün ayrıntılarını bilemeyiz ama bugünün içinde atacağımız adımı seçebiliriz. Kontrolü tamamen bırakmak gerekmiyor. Onu doğru yere taşımak gerekiyor.

Kendimize şu sorularla yön verebiliriz:

Şu anda benim sorumluluğumda olan ne?

Hangi konuda ne kadar çabalarsam çabalayayım sonucu belirleyemem?

Bugün kendim için atabileceğim en küçük ama gerçek adım ne?

Bu sorular hayatın bütün belirsizliğini ortadan kaldırmaz. Fakat dikkatimizi sonuçlardan sürece çevirmeye yardımcı olur.

Sürekli düşünmek, her zaman çözüm üretmek değildir

Bazen bir konuyu çok düşündüğümüzde onunla gerçekten ilgilendiğimizi sanıyoruz. Oysa düşünmek ile aynı düşüncenin içinde dönüp durmak arasında büyük bir fark var. Bir konuşmayı defalarca zihinde yeniden yaşamak, “Keşke şunu söyleseydim” diye geçmişe dönmek ya da henüz gerçekleşmemiş bir olayın onlarca ihtimalini hesaplamak çoğu zaman yeni bir çözüm üretmez. Sadece zihinsel enerjimizi tüketir.

Bırakmayı öğrenmek biraz da bu noktada devreye giriyor. Her düşüncenin peşinden gitmek zorunda değiliz. Her soruna hemen cevap vermek, her davranışın arkasındaki nedeni çözmek veya herkesin bizi anlamasını sağlamak bizim görevimiz değil.

Bazı düşüncelerin gelip geçmesine izin verebiliriz. Çünkü zihnimizde yer açmak, her şeyi çözmekten daha değerli olabilir.

Kendine sürekli “daha fazlasını yapmalıyım” deme Kontrol etme ihtiyacı bazen performans üzerinden de kendini gösteriyor. Daha iyi planlamak, daha erken davranmak, daha çok çalışmak, daha dikkatli olmak... Bir süre sonra “yeterince yaptım” duygusunun yerini sürekli “biraz daha yapmalıyım” düşüncesi alabiliyor. Oysa insanın kapasitesi sınırsız değil.

Her şeyi aynı anda yetiştiremeyebilir, her sorunu çözemeyebilir, herkesin beklentisini karşılayamayabiliriz. Bu, başarısız olduğumuz anlamına gelmez. Bazen sınırlarımızı kabul etmek, kendimize yüklediğimiz gereksiz sorumlulukların bir kısmını yere bırakmak anlamına gelir. Kendimize “Bugün elimden gelen bu kadardı” diyebilmek de bir tür şefkat.

Bıraktığında hayat boşlukta kalmaz

Kontrolü biraz gevşetmek, hayatı kendi haline terk etmek değildir. Daha çok, her şeyi avuçlarımızın içinde sıkıca tutmak zorunda olmadığımızı fark etmektir. Bir şeyi zorlamayı bıraktığımızda bazen yeni bir ihtimali fark ederiz. Sürekli sonuç düşünmekten vazgeçtiğimizde içinde bulunduğumuz ana daha fazla dikkat edebiliriz. Herkesin davranışını anlamaya çalışmayı bıraktığımızda kendi duygularımızı duymaya başlayabiliriz. Bırakmak, hayatın iplerini tamamen salmak değil; hangi iplerin gerçekten bizim elimizde olduğunu ayırt edebilmektir. Belki de asıl huzur, her şeyin istediğimiz gibi ilerlemesinden gelmiyor. İşler planlandığı gibi gitmediğinde de kendimize güvenebileceğimizi bilmekten geliyor.

Her şeyi bugün çözmek zorunda değilsin

Kendimize çoğu zaman fark etmeden büyük bir görev veriyoruz: Geçmişi anlamlandırmak, bugünü düzene koymak ve geleceği güvence altına almak. Oysa hayatın bütününü tek bir günde toparlamak mümkün değil. Bazı meseleler bugün çözülemeyebilir. Bazı sorular bir süre daha cevapsız kalabilir. Bazı insanların davranışları bizim istediğimiz gibi olmayabilir. Ve bütün bunlara rağmen hayat devam eder. Belki bugün yapmamız gereken, her şeyi kontrol etmeye çalışmak yerine bir adım geri çekilmek ve kendimize biraz alan bırakmak. Çünkü bırakmayı öğrenmek, umursamamak değil. Neyi taşıyacağımızı, neyi değiştirebileceğimizi ve neyi artık sırtımızda taşımamamız gerektiğini ayırt edebilmek. Hayatın tamamını kontrol etmek zorunda değiliz. Bazen elimizden geleni yapıp gerisini zamana bırakmak da bir seçim. Ve belki de gerçek güven, her şeyin nasıl sonuçlanacağını bilmekte değil; sonuç ne olursa olsun onunla başa çıkabileceğimize inanmaktadır.