Dilek tutmanın tarihi: Üç büyük dinde dilek, yakarış ve teslimiyet

Yazı: Dr. İlâhe M. Kurşun

İnsanlık tarihinin en eski ritüellerinden birisi de hiç şüphesiz istemek ve dilemektir. İnsan, kendisini aşan bir kudretin varlığına inandığı andan itibaren korkularını, umutlarını, beklentilerini ve arzularını o kudrete yöneltmiştir. Bu yöneliş bazen yakarış, bazen şükür, bazen de af talebi olarak ortaya çıkmıştır. Elbette bu bağlamda duanın bir diğer anlamı da “acziyetini ilan etmek”tir. Zira insanın dua etmesinin temel sebebi, “Allah’ım ben karşılaştığım sorunlarla baş edemiyorum, Sen bana yardım et” düşüncesidir.

Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam gibi İbrâhimî dinlerde de kulluğun bir gereği olarak dua merkezî bir konuma sahiptir. Bu dinlerde dua, yalnızca belirli ihtiyaçların karşılanması için yapılan bir çağrıdan ziyade insan ile Yaratıcı arasındaki ilişkinin en canlı ve en samimi ifadesidir. Bu dinlerin her biri farklı tarihî ve teolojik yapılara sahip olsa da dua konusunda dikkat çekici ortaklıklara sahiptir. Allah’ın insanı kendisine çağırması, kulun O’na yönelmesi ve bu ilişkinin sevgi, korku, umut ve teslimiyet ekseninde şekillenmesi üç gelenekte de merkezî bir yer tutmaktadır.

Dinle Ey İsrail: Yahudilikte dua ve yakarış

Yahudi geleneğinde dua, Allah ile kurulan ahdin canlı tutulmasının yollarından biridir. Tevrat’ta Hz. İbrâhim’in, Hz. Yâkub’un ve Hz. Mûsâ’nın duaları, insanın ilahî huzurda nasıl durması gerektiğine dair örnekler sunar. Yahudiler için dua yalnızca bireysel bir ibadet değil, aynı zamanda İsrail topluluğunun tarih boyunca sürdürdüğü ortak hafızanın da bir parçasıdır.

Yahudilikte dindar bireyler sabah, öğle ve akşam olmak üzere günde üç vakit dua ederler. Bu duaların merkezinde Şema ve Amida bulunur. Şema, Yahudi tevhid anlayışının özünü ifade eder: “Dinle ey İsrail! Allahımız Rab birdir.” Bu ifade yalnızca bir inanç bildirimi değil, aynı zamanda duanın temelini oluşturan bir bilinçtir. Dua eden kişi önce Allah’ın birliğini kabul eder, ardından ihtiyaçlarını dile getirir.

Tevrat ve Yahudi kutsal metinlerinde Allah’ın dua eden kullarına yakın olduğu sıkça vurgulanır. Yeremya kitabında şöyle denilmektedir: “Bana seslen, sana cevap vereyim; bilmediğin büyük ve akıl ermez şeyleri sana bildireyim.” (Yeremya 33:3) Benzer şekilde Mezmurlar’da şu ifadeye yer verilir: “Sıkıntılı gününde beni çağır; seni kurtarayım, sen de beni yücelt.” (Mezmurlar 50:15)

Yahudilikte dua yalnızca istemek değildir. Dua aynı zamanda Allah’ın tarih boyunca gerçekleştirdiği lütufları hatırlamaktır. Şabat gününde okunan dualar, Mısır’dan kurtuluşun anılması ve bayram ibadetleri bunun örnekleridir. Böylece dua geçmişi hatırlama, bugünü anlamlandırma ve geleceğe umutla bakma işlevi görür. Bu nedenle Yahudi dua anlayışında insan yalnız değildir. Dua eden kişi kendisini Hz. İbrahim’den Hz. Musa’ya kadar uzanan uzun bir manevî zincirin parçası olarak görür.

Dileyin, size verilecektir: Hristiyanlıkta dua geleneği

Hristiyanlık, Yahudi dua geleneğini devralmış ancak onu Hz. İsa’nın öğretileri doğrultusunda yeni bir boyuta taşımıştır. İncillerde Hz. İsa’nın sık sık dua ettiği, yalnız kalıp Allah’ya yöneldiği ve öğrencilerine dua etmeyi öğrettiği görülmektedir.

Hristiyan dua anlayışının merkezinde Rabbin Duası (Matta 6:9–13) yer alır: “Göklerdeki Babamız, Adın kutsal kılınsın. Egemenliğin gelsin. İsteğin gökte olduğu gibi yeryüzünde de olsun. Bugün bize günlük ekmeğimizi ver. Bize borçlu olanları bağışladığımız gibi, sen de bizim borçlarımızı bağışla. Bizi ayartıya düşürme, fakat bizi kötü olandan kurtar. Çünkü egemenlik, güç ve yücelik sonsuzlara dek senindir. Âmin.” Bu duanın, Müslümanların her gün namazlarında defalarca okudukları Fâtiha Sûresi ile taşıdığı benzerlik dikkat çekicidir. Her iki metin de insanın önce ilâhî hakikati övgüyle yüceltmesini, ardından ihtiyaçlarını arz etmesini bir edep olarak ortaya koyar. Bu paralellik, vahyin kaynağının birliğine işaret eden güçlü bir birlik vurgusu sunarken, aynı zamanda duanın merkezinde yer alan kulluk bilincinin farklı geleneklerde de benzer bir manevi düzen içinde şekillendiğini gösterir. Hz. İsa, insanların dua etmekten çekinmemelerini öğütler: “Dileyin, size verilecek; arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacaktır.” (Matta 7:7) Ancak dua ederken samimiyetin korunması gerektiğini de vurgular: “Sen dua edeceğin zaman iç odana çekil, kapını kapa ve gizlide olan Babana dua et.” (Matta 6:6)

Hristiyanlıkta dua anlayışının zirvesi ise Hz. İsa’nın Getsemani Bahçesi’ndeki duasında en çarpıcı şekilde görülmektedir: “Benim istediğim gibi değil, senin istediğin gibi olsun.” (Matta 26:39) Bu cümle, Hristiyanlıkta duanın nihai amacının Allah’ın iradesine teslim olmak olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda duanın kemâli, insanın kendi iradesini ilâhî iradeye raptetmesidir.

Rahmet kapısında beklemek: İslam’da dua

İslam’da dua, kulluğun en derin ve en saf tezahürlerinden biri olarak Kur’ân’ın merkezinde yer almaktadır. Dua, belirli zamanlarda ilâhî olandan “bir talepte bulunma” hâlinden ziyade kulun her hâlükârda Rabbine yönelişini ifade eden sürekli bir bilinç hâlidir. Kur’ân’da Allah insanı doğrudan kendisine çağırmakta ve şöyle buyurmaktadır: “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size cevap vereyim.” (Mü’min, 40/60) Bir başka ayette ise ilâhî yakınlık şu şekilde ifade edilmektedir: “Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki ben çok yakınım. Bana dua edenin duasına cevap veririm.” (Bakara, 2/186) Bu ayetler, kul ile Allah arasında herhangi bir mesafenin değil, doğrudan bir yakınlığın bulunduğunu göstermektedir. Dua eden insan, herhangi bir aracıya veya mekâna ihtiyaç duymadan ilâhî huzura yönelmekte ve hâlini Rabbine arz etmektedir. Bununla birlikte Müslümanlar günde beş vakit namaz kılarlar. Namaz öncesinde alınan abdest ise yalnızca fiziksel bir temizlik olmayıp, insanın Allah’ın huzuruna çıkmaya hazırlanmasını simgelemektedir. Sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı vakitlerinde tekrar eden bu ibadet, günün tamamını ilâhî bilinç etrafında şekillendirmeyi amaçlamaktadır.

Kur’ân, duanın âdâbına da değinmektedir: “Rabbinize yalvara yalvara ve gizlice dua edin.” (A’râf, 7/55) “Onlar umut ve korku içinde bize dua ederlerdi.” (Enbiyâ, 21/90) İslam’ın özü olan tasavvuf ilminde ise bu ayetler daha derin bir bakışla yorumlanmıştır. Sûfîler, “Bana dua edin” hitabını yalnızca ihtiyaçların giderilmesine yönelik bir çağrı olarak değil, Allah’ın kulunu kendi huzuruna davet etmesi şeklinde idrak etmişlerdir. Onlara göre kulun dua etme arzusu bile ilâhî lütfun bir sonucudur. “Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki ben çok yakınım” ayeti de sûfîler tarafından yalnızca mekânsal bir yakınlık olarak değil, Allah’ın insanın kalbine olan yakınlığı şeklinde yorumlanmıştır. Bu nedenle tasavvuf geleneğinde dua, Allah’tan bir şey istemekten çok Allah ile birlikte olma hâlini ifade etmektedir.

Onlara göre, insan çoğu zaman duasının kabul edilmediğini düşünür, oysa dua edebilme imkânının kendisi bile kabulün ilk işaretidir. Çünkü Allah çağırmasa kul yönelme gücünü bulamazdı. Yine sûfîler, Bakara Sûresindeki: “Olur ki hoşunuza gitmeyen bir şey sizin için hayırlıdır.” (Bakara, 2/216) ayetini dua bağlamında yorumlayarak kulun her istediğinin gerçekleşmemesinin de ilâhî rahmetin bir tecellisi olabileceğini ifade etmişlerdir. Böylece dua, talep etmekten teslimiyete, istemekten rızaya doğru ilerleyen bir manevî yolculuğa dönüşmektedir.

Görülmektedir ki, dua insanın en eski yakarışıdır. Dua, insanın acizliğini idrak etme ânıdır. Dua, kendinden yüce bir varlığı kabul etme erdemidir. Dua, kulun ilk ibadetidir…