Güçsüz görünenin gücü: Nón lá
Vietnam’ın simgesi Nón lá, yani yaprak şapkaların görüş alanımıza girmesi 1960’lı yılların sonlarına rastlıyor. Şu meşhur Vietnam Savaşı’nın tırmanmaya başladığı yıllara. Hollywood her zamanki gibi ABD’yi haklı çıkarma çabası içinde devreye girip “Amerikan askerlerinin Vietnam’da ne çileler çektiği”ne dair anlatıyı pompalarken, cephe gerisinde “ABD’ye karşı iş çeviren”, yani vatanlarını kurtarmaya çalışan “hain” Vietnamlıları canlandıranların başında bu şapkalar vardı. Propaganda uzun yıllar böylece devam etti. Nerede Nón lá görüyorsak, orada “sinsi” bir Vietkong yandaşı var demekti. Oysa Vietnamlılar 13’üncü yüzyıl civarında Tran Hanedanlığı döneminde bu şapkaları takmaya başladıklarında, Eski Dünya’nın henüz Amerika kıtasından haberi bile yoktu. Nón lá’lar pratikti, takanı güneşten ve yağmurdan mükemmel şekilde koruyordu, zarifti… Hâlâ da öyle. Önemli bir fark var sadece. İlk ortaya çıktıklarında hanedan mensubu ya da varlıklı kadınların aksesuar olarak kullandığı Nón lá’lar çok ağırdı. Zamanla kullanılan materyaller, yani yapraklar değişti, şapkalar hafifledi. Palmiye, muz, hindistancevizi yaprakları, bambu kamışlar gibi basit ve kolayca bulunan malzemelerle üretilmesi sayesinde şapkalar tüm ülkeye, özellikle de köylere yayıldı. Nasıl yayılmasın?
Tropikal muson ikliminin etkisi altındaki Vietnam’da aniden bastıran sağanak yağmurlardan ya da yakıcı güneşten en çok etkilenen köylülerdi. İster o çok bildik sivri, piramit şekilli türü olsun, ister kuzey bölgelerine has palmiye yapraklarından geniş düz siperlere sahip olanlar olsun, ister güneyin hindistancevizi yapraklarından yapılmış şapkaları olsun, hepsi yağmur damlalarının yüzlerine çarpmamasına, güneşin yakmamasına yarıyordu. Tarlada çalışmak, pazara gitmek ve seyahat etmek için idealdi. Vietnam halkı Nón lá’yı kutsal bir hediye olarak kabul etti, hatta en önemli efsanelerinden birini de ona adadı. Derler ki çok çok uzun zaman önce Vietnam’ı muazzam bir sel götürmüş.
Yağmur durmamacasına, olanca şiddetiyle günlerce yağmış, ekinler mahvolmuş. İnsanlar kendilerini yağmurdan ve açlıktan korumak için hiçbir şey yapamamışlar. Umutsuzluk bütün köylere yayılmış. Ama günlerden bir gün gökyüzünde, yapraklardan örülmüş büyük bir konik şapka takan dev bir kadın belirmiş. Şapka o kadar muazzammış ki kadın nereye gitse yağmura karşı siper olmuş. Sonunda yağmur durmuş, ekinler yeniden büyümeye başlamış. Halkı zorlu doğa olaylarından koruyan tanrıça köyden köye gidip insanlara pirinç üretmeyi ve doğayla uyum içinde yaşamayı öğretmiş. Ayrılmadan önce de başındaki şapkanın nasıl yapılacağını anlatmış onlara ve Vietnamlılara yağmurdan ve güneşten sakınabilmeleri için kendi şapkalarını yapmalarını öğütlemiş.
BİR NÓN LÁ NASIL YAPILIR?
Peki bu zarif, hemen dağılıverecekmiş gibi görünen şapka nasıl oldu da zorlu hava koşullarına direndi, hâlâ da direniyor? İş, yaprak seçimiyle başlıyor. Seçilen yapraklar güneşte kurutulup düzleştiriliyor, sonra 16 bambu çubuktan piramit şeklinde düzenlenen büyük ve küçük dairelerle çerçevesi çatılıyor. Sıra 24-25 yaprağın iki kat halinde bu çerçeveye dizilmesine geliyor. Vietnamlılar iki katın ortasına muz yaprakları, kâğıt veya resimler ekleyerek üçüncü bir katman oluşturuyor, şapkayı sert ve dayanıklı hale getiriyor. Nón lá yapımında en önemli aşama bu. Son olarak iğne iplikle bu katmanlar dikilip boyanıyor. Kuruduğunda şapkanın içine kayışlar ekleniyor, böylece kayması önleniyor.
Elbette bugün Nón lá ‘yı Ho Chi Minh veya Hanoi gibi büyük şehirlerdeki genç kuşak giderek daha az takıyor ama tarımsal üretimin yoğun olduğu Hoi An ve civarında gelenek aynen sürüyor. Kaldı ki Vietnamlı kadınlar geleneksel kıyafetlerine büründüklerinde Nón lá’larını takmadan edemiyor; halk evlerini, kafe ve restoranlarını onlarla dekore ediyor; geleneksel tiyatroda dansçılar zarif ve esnek hareketleri sırasında karmaşık illüzyonlar yaratmak için onları kullanıyor. Vietnam da Nón lá’yı bir kenara atmak zor. O, bu topraklarda yeri doldurulmaz, unutulmaz, yaşam boyu sadık kalan bir dost gibi…
EREN BAŞAĞAN
