5 dk okunma süresi

İçsel kaynakların sessiz gücü

İçeriği Paylaş

Her gün onlarca karar alıyor, sayısız eylemde bulunuyoruz. Peki, bizi bunları yapmaya iten sessiz gücü, motivasyonu ne kadar yakından tanıyoruz?

Yazı: Prof. Dr. Zeynep Oktuğ Tirnova

Motivasyon, insan davranışını açıklamak için kullandığımız anahtar kavramlardan biridir. Davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren itici güçtür. Ancak bu gücün kaynağı her zaman aynı olmaz. Bazen merak ve ilgiyle, bazen de ödül beklentisi ya da cezadan kaçınma isteğiyle davranırız. Bu nedenle, motivasyonun içsel ve dışsal unsurlarını anlamak, hayatlarımızı şekillendiren görünmez mekanizmayı keşfetmek açısından kritik bir önem taşır.

Motivasyon, günlük dilde çoğu zaman ‘istek’ ile eş anlamlı kullanılır. Birisi “motivasyonum düşük” dediğinde, isteksiz olduğu sonucuna varılabilir. Oysa motivasyon, yalnızca bir his değil; bir takım bilişsel ve duygusal süreçlerle oluşan bir tür psikolojik enerjidir. Bu enerjinin ortaya çıkışı, aynı zamanda birtakım içsel ya da dışsal unsurlara ilişkilidir. İş yerinde bir raporu tamamlamaya ya da iş çıkışı doğum gününü kutlayacağımız arkadaşımıza hediye almaya halimiz olmadığını varsayalım. Cezadan kaçınma gibi dışsal bir unsur sayesinde raporu bitirebiliriz, arkadaşımızla ilişkimize atfettiğimiz değer gibi içsel bir unsur sayesinde günün yorgunluğuna rağmen mağazaları dolaşabiliriz.

İçsel motivasyon, bireyin bir etkinliği -dışsal ödül beklentisi ya da cezadan kaçınma amacı olmaksızın- sadece eylemin kendisinden kaynaklanan ilgi, merak, tatmin ve anlam duygusuyla gerçekleştirme eğilimidir. Ancak modern dünyada bu eğilimin azaldığını gözlemliyoruz. Çünkü başarı ve değer ölçütleri, giderek daha fazla maddi kazanç, statü ve onay gibi dışsal göstergeler üzerinden tanımlanıyor. Bu bakış açısının bedeli ise oldukça ağır: İnsanlar sürekli dışsal ödüllerle motive edilmeye alışırken, kendi değerlerini ve içsel yönelimlerini fark etme şansını kaybediyorlar.

Doğuştan itibaren ilgi, merak ve keşfetme duygularıyla, dışsal ödüllere ihtiyaç duymadan, birçok davranış sergileriz. Üstelik bunları sürdürmek, dışarıdan teşvik edilen davranışları sürdürmekten daha kolaydır. Bu eğilim, çocuklukla sınırlı değil. Yetişkinlikte de içsel motivasyonu beslemek mümkün. İlgi duyduğumuz bir konuda öğrenmeye, topluma katkı sağlayacak bir projede gönüllü olmaya ya da yalnızca anlamlı bulduğumuz bir uğraşa zaman ayırmaya devam edebiliriz. Ama bu eskisi kadar kolay olmaz, çünkü modern dünyanın hızlı temposu ve sürekli onay arayışı, adeta bu eğilimi bastıran bir döngü yaratıyor.

Ödül için yapma

Bu döngünün en olumsuz sonuçlarından biri, artık insanların zihninde ‘ödül için yapma’ çerçevesinin kolayca oluşabilmesi. Böylece davranışların anlamı “içten dışa” taşınıyor. Kendi değerlerinden çok başkalarının beklentileriyle hareket etmeye başlayan bireyler, zamanla içsel pusulalarını kaybederek yaptıkları işlerin ve seçimlerin anlamını sorgulamaya başlar. İşte bugün sıklıkla dile getirilen ‘anlamsızlık’ hissi, bu sürecin doğal bir sonucu.

İçsel motivasyon, aslında üç temel psikolojik ihtiyacımızla doğrudan bağlantılı: Özgürce seçim yapma, kendini yeterli hissetme ve başkalarıyla anlamlı ilişkiler kurma. Kendi kararlarını aldığını hissetmek özerklik, zorluklarla baş edebildiğini görmek yeterlilik, değer verdiğin insanlarla bağ kurup bir yere ait olduğunu hissetmek ise ilişkisellik ihtiyacını karşılar. Bu üç ihtiyaç ne kadar doyurulursa, içsel motivasyonumuz da o kadar güçlenir.

Yönetici olma sanatı

Bir çalışanın, üstlendiği projeyi nasıl yürüteceğine kendisinin karar verdiğini düşünün... Yöneticisi hedefleri net biçimde belirler ama yöntemi seçme özgürlüğünü ona bırakır. Buna karşılık, başka bir çalışanın yöneticisi her detaya müdahale eder ve sürekli ne yapılacağını dikte eder. Çalışanın hiçbir konuda seçim hakkı kalmaz. İlk çalışana düzenli mentorluk verilir, ekip içinde değerli hissetmesi sağlanır. İkinci çalışansa gerekli desteği bulamaz ve grubun dışında bırakıldığını hisseder. Bu koşullarda, ilk çalışanın içsel motivasyonunun, ikinciye kıyasla çok daha yüksek olması beklenir.

Psikoloji alanındaki araştırmalar, içsel motivasyonu yüksek bireylerin yalnızca daha üretken olmakla kalmadığını, aynı zamanda daha yüksek bir iyi oluş düzeyine sahip olduklarını da ortaya koyar. İyi oluş iki boyutta ele alabiliriz. Biri, pozitif duyguların negatif duygulardan daha baskın olmasını ifade eden öznel iyi oluş; diğeri ise bireyin kendini gerçekleştirmesine, değerleriyle uyumlu yaşamasına ve gelişimine odaklanan psikolojik iyi oluş. İlk boyut kısa süreli mutluluk anlarını; ikinci boyut ise daha kalıcı, tatmin edici bir yaşam deneyimini ifade ediyor.

Kısa süreli mutluluklar

Maddi kazanç, onay, statü ya da unvan gibi dışsal ödüller kısa süreli mutluluk sağlar. Davranışın sonucunda elde edilen ödül ise pozitif duygu üretir. “Hedefe ulaştım ve karşılığını aldım” düşüncesine dayalı bir bilişsel değerlendirme yapılır; çevreden alınan takdir ve kabul sinyalleri, bunu daha da pekiştirir ve böylece öznel iyi oluş artar. Ancak bu etki geçicidir. Yarattığı pozitif duygu zamanla sönümlenir. Bu durum bireyin tekrar –ve belki daha yüksek- ödül beklentisi geliştirmesine yol açabilir. Bunun sürekli tekrar etmesi, kişinin motivasyon kaynağını kendi değerleri ve ilgilerinden çok, dışsal unsurlara bağlamasına sebep olur. Oysa dışsal unsurların anlam, özerklik, kendini gerçekleştirme ve kişisel gelişim gibi unsurlara dayanan psikolojik iyi oluşu sürdürme kapasitesi oldukça sınırlıdır.

Bugünün dünyasında dışsal ödüllerin cazibesi, iç dünyamızdaki farklı kaynakları gölgede bırakabiliyor. İçsel motivasyonun artırılması, yalnızca bireysel bir tercih değil, aynı zamanda uzun vadeli psikolojik iyi oluş ve toplumsal gelişim açısından da önemli bir stratejidir. Bu noktada, davranışlarımızın kaynağına yönelik farkındalığımızı artırmak, içsel motivasyonun yeniden keşfi için kritik bir adım. Kendimize şu soruyu sormakla başlayabiliriz: “Bugün, sadece değerli ve anlamlı bulduğum için ne yapabilirim?” Bu sorunun cevabı, farkında olmadan sürüklendiğimiz döngüyü kırmak ve kendi iyi oluşumuzun mimarı olmak için ilk adım olabilir.

Kendi kararlarını aldığını hissetmek özerklik, zorluklarla baş edebildiğini görmek yeterlilik, değer verdiğin insanlarla bağ kurup bir yere ait olduğunu hissetmek ise ilişkisellik ihtiyacını karşılar.