4 dk okunma süresi

Trireme: Antik Yunan’ın Persleri durduran ölümcül savaş gemisi

İçeriği Paylaş

Bronz bir koçbaşıyla donatılmış, kürekçiler tarafından hareket ettirilen, yetenekli bir dümenci tarafından yönlendirilen, zarif ve hızlı bir savaş kadırgası olan trireme, istilacı Perslere karşı savaş kazandıran bir silahtı.

Trireme savaş kadırgası, denizcilik mühendisliğinin bir harikasıydı. Yaklaşık 36 metre uzunluğunda ve altı metre genişliğinde olan bu geminin su deplasmanı yaklaşık 41 tondu. İyi koşullarda eğitimli bir mürettebat tarafından kürek çekildiğinde, kısa süreler için yaklaşık on deniz mili/saat (knot) hıza ulaşabiliyordu. Daha uzun kullanımlarda ise saatte yedi milin biraz üzerinde sürekli bir ‘seyir’ hızına ulaşmak da mümkündü.

Triremenin hareketi 170 kürekçiden oluşan bir birlik tarafından sağlanıyordu. Bu kürekçiler savaş gemisinin üç ayrı seviyesinde ve her kürekte bir kişi olacak şekilde oturuyorlardı. Kürekçiler üç farklı kategoriye ayrılmıştı: Geminin en üst kısmında 62 “thranites” kürekçi, hemen altlarında 54 “zygios” kürekçi ve en alt kısımda ise 54 “thalamios” kürekçi bulunuyordu.

Mürettebatın geri kalanını ise dümenci (kybernetes), on denizci askeri, dört okçu ve geminin kaptanı olarak görev yapan trierarch gibi subaylar oluşturuyordu. Bütün personel dikkate alındığında triremenin toplam mürettebatı 200 kişiye çıkıyordu. Trireme yapımında tercih edilen malzeme, hafifliği nedeniyle köknar (elate) ağacıydı. Böylece geminin daha hızlı olması sağlanıyordu.

Gemi yapımında çam (peuke) ağacı da kullanılsa da bu ağaç daha ağır olması sebebiyle gemiyi yavaşlattığından dolayı daha az tercih ediliyordu. Antik çağlarda, Akdeniz gemi yapımcıları, geminin iskeletinden önce gövdesinin inşa edildiği “önce gövde” yöntemini kullanıyorlardı. Gövdenin alt kısmında omurga bulunuyordu ve gövde tahtaları bunun üzerine, kenar kenara gelecek şekilde yerleştirilerek ekleniyordu. Bu yöntem triremenin dış yüzeyini pürüzsüz kılıyor ve etkili bir seyir sağlıyordu. Her bir tahta, zıvana ve geçme tekniğiyle yandaki tahtaya birleştirilirdi. Zıvana, tahtanın kenarına açılan küçük bir oyuktu; geçme ise bu oyuğa yarıya kadar yerleştirilen ince bir tahta parçasıydı. Geçmenin diğer yarısı, yandaki tahtada karşısında bulunan bir oyuğa yerleştirildi.

Geçme, tahtadaki ve kendi üzerindeki deliklere sert ağaçtan yapılmış çiviler çakılarak yerine sabitlendi. Böylece, tahtaların birbirinden ayrılması önledi. Bunu takiben, tamamen şekillendirilmiş gövdeye içten destekler eklenirdi.

Triremelerin ahşap kısımları zamanla suyu emerdi ve gemilerin kuruyabilmesi için düzenli olarak karaya çıkarılması (sudan çekilmesi) gerekirdi. Su emmiş gemiler, daha kuru bir gemiye göre daha ağır, daha yavaş ve daha az manevra kabiliyetine sahipti. Triremeler sudan çıkarıldığında, mürettebat genellikle yemeğini yerdi. Gemiler bu şekilde karaya çekilirken, trireme filoları ani saldırılara karşı çok savunmasızdı.

Trireme gemilerinin kullandığı iki temel taktik vardı. Bir trireme, düşman gemisinin yanına yanaşarak üzerinde bulunan savaşçıların diğer gemiye geçip onu etkisiz hale getirmelerini sağlayabilirdi. Alternatif olarak, düşman gemisine kasten çarparak su hattının altından delik açıp, geri çekildikten sonra geminin su alıp batmasını sağlayabilirdi. Gerçek uygulamada, iki saldırı yöntemi arasındaki ayrım çizgisi net değildi. Askerlerin, triremeler çarptıktan sonra düşman gemisine çıkmaları da mümkündü.

Yunanlar, rakip gemilerine çarpmak için iki temel manevra kullanıyordu. Birincisi, “diekplous” yani yarma manevrasıydı. Bu manevrada bir trireme, düşman gemilerinin hattının tam ortasından kürek çekerek geçer, döner ve düşman gemisinin kıç tarafına çarpardı. İkincisi ise “periplous” yani kuşatma manevrasıydı. Bu manevrada trireme, düşman hattının kanadından dolaşarak, düşman gemilerinin arkasına geçmeyi ve ardından onların yan veya kıç tarafına saldırmayı denerdi. Trireme gemilerinin pruvasına, başka bir geminin tahtalarını delebilen bronzdan yapılmış bir koçbaşı takılmıştı. Bu koçbaşlarından bazıları antik çağlardan günümüze kadar ulaşmıştır. Bunlardan muhtemelen MÖ 3. yüzyıla ait olan bir tanesi, 1980 yılında İsrail’in Atlit kenti yakınlarında denizde bulundu. Yapımında kullanılan malzemenin yüksek kaliteli bronz olduğu ve 2,25 metre uzunluğundaki koçbaşının 465 kg ağırlığında olduğu tespit edilmiştir. Elbette, bir zamanlar bu koçbaşının takılı olduğu gemi uzun süre önce tamamen dağılıp gitmişti.

Düşman gemisinin gövdesine çok fazla nüfuz etmesini önlemek için koçbaşı kanatçıklarla donatılmıştı, böylece saldıran trireme çarptığı düşman gemisine sıkışıp kalmıyordu. Başarılı bir çarpma saldırısı için yüksek hıza gerek yoktu. Eğik açıyla yapılan bir çarpmanın etkili olması için sadece 3-4 millik hızın yeterli olduğu tahmin edilmektedir. Rakip geminin ortasına dik açıyla vurulduğunda ise sadece 2-3 millik hızla ileri doğru yapılan hamle yeterli olurdu. Çarpma manevrasını bu kadar etkili bir taktik haline getiren şey, saldırının hızı değil, hareket halindeki triremenin kütlesiydi.