5 dk okunma süresi

Bucchero seramikleri nedir? Etrüsklerin siyah altınına yolculuk

İçeriği Paylaş

Parlak siyah yüzeyi ve olağanüstü işçiliğiyle dikkat çeken Bucchero seramikleri, Etrüsklerin sanat anlayışını, ticaret gücünü ve yaşam kültürünü günümüze taşıyan en önemli arkeolojik miraslardan biri olarak kabul ediliyor.

Öncelikle bize Bucchero seramiklerinin ne olduğunu açıklar mısınız?

Bucchero kelimesi aslında İspanyolca kökenli. İspanyollar Güney Amerika’ya ilk kez vardıklarında, yüzeyi parlak ve siyah renkte seramiklerle karşılaşmıştı. Neden bu adın seçildiği tam olarak bilinmese de benzer görünüme sahip Etrüsk seramikleri için de aynı terim kullanılmaya başlandı. Bucchero seramikleri, Etrurya’da MÖ 7. yüzyılın başlarından itibaren üretilmişti ve kökenleri Geç Tunç Çağı’na kadar izlenebiliyor. Bucchero ilk ortaya çıktığında lüks bir üründü. Bildiğimiz kadarıyla üretimin başladığı ilk yer, Roma’nın hemen kuzeyindeki Etrüsk kenti Caere, yani bugünkü Cerveteri’ydi. En erken örnekler son derece özenliydi; zengin bezemelere sahipti ve fildişi ya da gümüşten yapılmış kaplarla benzerlikler gösteriyordu. Bu seramikler, ziyafetler gibi özel etkinliklerde kullanılıyor ya da Etrüsk elitlerinin mezarlarına bırakılıyordu. Zamanla, özellikle de MÖ 7. yüzyılın sonlarından itibaren, Bucchero üretimi giderek yaygınlaştı. Birkaç on yıl içinde lüks bir obje olmaktan çıkıp daha geniş bir kullanım alanına kavuştu ve MÖ 6. yüzyılın başlarında Etrurya’nın en ayırt edici seramik türü hâline geldi.

Bucchero seramiklerini bu kadar farklı kılan şey, siyah rengi ve parlak yüzeyi mi?

Evet, bunlar önemli özellikler ancak fazlası da var. En erken Bucchero örnekleri şaşırtıcı derecede ince kenarlıydı. Kimi zaman yalnızca iki-üç milimetre kalınlıkta olduğunugörüyoruz ki bu, seramik için olağanüstü bir özellik. Yüzey süslemeleri de bir Bucchero’nun fark yaratan özellikleri arasındaydı. En ayırt edici bezemelerden biri, açılmış bir yelpazeyi andırdığı için “yelpaze motifi” diye anılan desendi. Bazı örneklerde kazıma yöntemiyle (graffito) yapılmış figürler de görülüyor. Bu süslemelerde daha ziyade hayvan figürleri göze çarpıyor. Sfenks gibi efsanevi yaratıkların yanı sıra aslan, panter veya vahşi dağ keçisi gibi egzotik hayvanlara sıkça yer verilmiş. Daha nadir örneklerde ise hayvanlarla etkileşim halindeki insan figürleri yer alıyor. Keşfedilen birkaç örnekte Antik Yunan mitolojisinden sahneler de görülüyor.

Antik Yunan mitolojisinden söz ettiniz. Bucchero tasarımlarını etkileyen başka unsurlar da var mıydı?

Antik Yunan mitolojisine göndermeler son derece sınırlı. Bugün bildiğimiz kadarıyla, üzerinde açık biçimde Yunan mitlerine yer verilen yalnızca iki ya da üç Bucchero kap bulunuyor. Buna karşılık, Bucchero seramiğini şekillendiren üç temel etkenden söz edilebilir. Bunlardan ilki, kökleri Tunç Çağı’na kadar uzanan yerel İtalyan seramik geleneğiydi. Bucchero’nun bazı biçim ve tekniklerinde bu eski mirasın izleri açıkça görülüyor. İkinci önemli etki, Akdeniz’in tamamına yayılan ticaret ağları sayesinde İtalya’da güçlü bir varlık gösteren Fenikelilerden geldi. Özellikle “Oryantalizan” olarak adlandırılan dönemde, Fenikelilerin ticaret yoluyla taşıdığı eşyalar ve süsleme anlayışı Etrurya’da belirgin biçimde hissedilmişti. Üçüncü etken ise Antik Yunan seramiği oldu ve süslemelerden ziyade kap formlarında kendini gösterdi. Özellikle Anadolu’daki Antik Yunan yerleşimlerinde yaygın olan bazı kap biçimlerinin Bucchero’da benimsendiğini görüyoruz. İlginç olan, bu etkileşimin tek yönlü kalmamış olması. Yunan çömlekçilerinin de Atina gibi önemli bir seramik üretim merkezinde bazı Etrüsk kap formlarını taklit ettiği biliniyor. Bu durum, MÖ 7. yüzyılın sonlarıyla 6. yüzyılın başlarında Akdeniz dünyasında kültür ve ticaret ağlarının ne denli iç içe geçtiğini açıkça ortaya koyuyor.

Bucchero hangi sebeple lüks bir ürün olmaktan çıkıp seri üretilen bir ticaret malına dönüştü?

Bu sorunun net bir yanıtı olsaydı, arkeologlar bundan büyük memnuniyet duyardı. Yine de elimizde bazı güçlü ipuçları var. Bucchero üretiminde kullanılan teknikler ve ustalık, Etrüsk kentleri arasında hızla yayılmış gibi görünüyor. Arkeolojik ölçekte bakıldığında kısa sayılabilecek bir sürede, belki on, yirmi ya da otuz yıl içinde, Bucchero üretilen merkezlerin sayısı çokça artmış. Başlangıçta Bucchero, toplumun elit kesimine ait bir prestij ürünüydü ve bu kaplar Etrüsk seçkinlerinin yaşam tarzını simgeler hâle gelmişti. Ancak görünen o ki üretim farklı kentlere yayıldıkça, toplumun nispeten alt kesimlerindeki insanlar da bu seramiklere ulaşma imkânı buldu. Artık Bucchero, daha fazla kişinin sahip olabildiği ve varlıklı Etrüsklerin yaşam biçimini çağrıştıran bir statü göstergesine dönüşmüştü. Talep arttıkça üretim de hız kazandı ve daha da fazla insan Bucchero satın almaya başladı. Hatta toplumdaki konumlarını yansıtmak için bu kapları mezarların içine koydular.

Bucchero seramikleri bize Etrüsk uygarlığı hakkında neler anlatıyor?

Her şeyden önce Bucchero, Etrüsklerin seramik üretimindeki ustalığını ortaya koyuyor. Zira bu kaplar hem yüksek kaliteli hem de teknik açıdan üretimi oldukça zor seramikler. Bucchero örneklerine Akdeniz’in farklı noktalarında rastlanıyor. Ancak en yoğun bulunduğu bölgelerden biri, Etrüsklerin özellikle şarap kadehleri ve testiler ihraç ettiği Güney Fransa. Ayrıca Etrüskler, kendi tarzlarındaki amforalar içinde bu bölgeye şarap da ihraç etmişti. Söz konusu keşifler, Güney Fransa’daki yerel toplulukların şarapla ve şarap içme alışkanlığıyla ilk kez Etrüskler aracılığıyla tanıştığını gösteriyor. Bu temasın MÖ 7. yüzyılın sonlarına doğru gerçekleştiği anlaşılıyor. Bucchero aynı zamanda Etrüsklerin defin gelenekleri hakkında da önemli ipuçları veriyor. Özellikle seçkin Etrüskler, ziyafetlerde kullanılan gösterişli kap ve eşyalarla birlikte gömülüyordu. Bu eşyaların önemli bir bölümü Bucchero seramiklerinden oluşuyordu. Mezarlarda hangi kapların yer aldığına bakarak, hem gömülen kişinin toplumsal konumunu hem de bu dönemde ölümü çevreleyen inançları daha net biçimde anlayabiliyoruz.

Bucchero üzerinde çalışırken karşılaştığınız en büyük zorluklar neler?

Bucchero, çalışması zor bir alan çünkü bu seramikler Etrurya’nın çok sayıdaki farklı kentinde üretilmiş. Bugün, üretim yapıldığı düşünülen yirmi, otuz hatta kırka yakın merkezden söz edilebiliyor. Her kentin Bucchero üretiminde kendine özgü küçük teknik farklar var ve çoğu zaman bunlar son derece ince nüanslar. Tarquinia ya da Caere gibi iki Etrüsk kentinde üretilmiş Bucchero örnekleri arasında ayrım yapmak kimi durumlarda neredeyse imkânsız hâle geliyor. Bu da tek tek seramiklerin nerede üretildiğini kesin biçimde saptamayı zorlaştırıyor. Bir diğer önemli sorun, elimizdeki Bucchero örneklerinin büyük bölümünün mezarlardan gelmesi. Bu durum, seramiklere dair bilgimizi ister istemez defin bağlamı üzerinden şekillendiriyor. Dolayısıyla, yerleşim yerlerinde kullanılan Bucchero seramikleri hakkında çok daha sınırlı bilgiye sahibiz. Bunun temel nedeni, bu tür alanların daha az kazılmış olması. Üstelik yerleşimlerde keşfedilen seramikler çoğunlukla küçük parçalara ayrılmış durumda. Mezarlarda sıkça rastlanan sağlam kapların aksine, bu kırık parçalar üretim ve kullanım üzerine yorum yapmayı zorlaştırıyor.

Philip Perkins, İngiltere’deki Open University’de arkeoloji profesörüdür ve uzun yıllardır Etrüskler hakkında araştırmalar yapmaktadır. Etrüsk arkeolojisi üzerine pek çok makale ve kitap kaleme alan Perkins, aynı zamanda British Museum’da sergilenen Bucchero seramikleri hakkındaki kapsamlı bir incelemenin de yazarıdır.