12 dk okunma süresi

Ortaçağda hac yolculukları: Hristiyanların kutsal topraklara uzanan zorlu serüveni

İçeriği Paylaş

Kudüs’ten Roma’ya, Santiago de Compostela’dan Konstantinopolis’e uzanan hac yolları, Ortaçağ insanları için yalnızca bir seyahat değil; inanç, kefaret ve umutla örülü bir yaşam deneyimiydi. Krallardan köylülere, kadınlardan şövalyelere kadar binlerce kişi, kutsal sayılan mekânlara ulaşmak için aylar süren zorlu yolculuklara çıktı ve Avrupa’nın ruhani tarihine yön veren izler bıraktı.

Yazan: Emily Staniforth

Yüzyıllar boyunca dindar insanlar, inançlarını göstermek ve kutsal saydıkları yerleri ziyaret etmek için uzun, zorlu yolculuklara çıktılar. “Hac” olarak bilinen bu seyahatler, aynı zamanda Tanrı’ya yaklaşmak, günahlarından arınmak ya da bir hastalığa şifa bulmak isteyenler için derin bir ruhsal deneyimdi. Hacılar, görkemli katedrallerden tarihî mekânlara, azizlere ya da kutsal kişilere adanmış türbelere kadar uzanan sayısız yeri ziyaret ederdi. Avrupa’daki ilk Hristiyan hac yolculuğunun ne zaman yapıldığı tam olarak bilinmiyor ancak 4. yüzyıla gelindiğinde bu gelenek Hristiyan inancının köklü bir parçası hâline gelmişti. Ortaçağ boyunca Hristiyanlık, Avrupa toplumlarının temel direklerinden biriydi ve din, günlük yaşamın her alanında hissediliyordu. Kilise, hac yolculuklarını ruhsal arınma ve Tanrı’yla bağı güçlendirme yolu olarak teşvik ediyordu. Fakat bu yolculukların manevi olduğu kadar maddi bir yönü de vardı.

O dönemde Hristiyan inancına göre, bir kişi günahlarını itiraf edip Tanrı tarafından affedilse bile, ruhunun bu günahların etkilerinden tamamen arınması için bir ceza süreci geçirmesi gerekiyordu. Bu ceza, ölmeden önce dünyada çekilebileceği gibi, ölümden sonra Araf’ta da sürebilirdi. Kilise, “endüljans” adı verilen uygulamayla, yapılan bağışların bu süreci kısaltabileceğini öne sürüyordu. İnsanlar günah çıkardıktan sonra hem bizzat kendi ruhlarının hem de Araf’taki ölmüş yakınlarının arınma sürecini kısaltmak için kutsal mekânlara bağış yapıyor, böylece sevdiklerinin cennete daha çabuk kavuşacağına inanıyordu. Ayrıca, hacıların bu mekânlarda yaptığı diğer bağışlar da Kilise’nin kasasını dolduruyordu.

Hacılar kimlerdi?

Ortaçağ Avrupası’nda insanların seyahat etme imkânlarının kısıtlı olduğu düşünülür ancak bu durum sanıldığından çok daha farklıydı. Aslında hemen herkes bir hac yolculuğuna çıkma imkânına sahipti ve nitekim birçok sıradan insan kutsal sayılan yerleri ziyaret etmek için yola koyulurdu. Bazı tarihçilere göre, Ortaçağ boyunca Avrupa nüfusunun yaklaşık beşte biri bir şekilde hac yolculuğu yapmıştı. Hacılar, kimi zaman Kudüs veya Konstantinopolis (günümüzde İstanbul) gibi uzak diyarları, kimi zamansa yaşadıkları yere yakın aziz türbelerini ziyaret ederdi. Çoğu yürüyerek, bazen at sırtında, kimileriyse gemiyle seyahat ederdi. Bu yolculuklar hem beden hem de ruh için son derece yıpratıcı olabiliyordu. Yine de haccın basit, sade koşulları ve gösterişten uzak doğası, onu hemen herkes için ulaşılabilir kılıyordu. 1000 ila 1500 yılları arasındaki dönemde, yani “Hacların Altın Çağı” olarak bilinen süreçte bazı rotalar giderek daha popüler hâle geldi. Bu yoğun ilgi, Avrupa genelinde yeni yolların açılmasına ve hacıların konaklayabileceği hanlar gibi tesislerin kurulmasına yol açtı. Çoğu hacı, hava koşullarının elverişli ve toprak yolların kuru ve güvenli olduğu yaz aylarında yola çıkmayı tercih ederdi; böylece yolculuk daha kolay geçerdi.

Avrupa’nın bazı bölgelerinde hac yolculukları, yalnızca bir ibadet değil, aynı zamanda ceza olarak uygulanan bir kefaret biçimiydi. Cinayet, zina ya da saldırı gibi dünyevi suçları işleyenler, hem işledikleri günahın hem de ruhsal kirlenmenin bedelini ödeyip arınmak için hacca gönderilebiliyordu. Tanrı’ya veya kutsal değerlere saygısızlık etmek ya da büyücülükle uğraşmak gibi dine karşı işlenen suçlar da kimi zaman zorunlu hac yolculuğuyla cezalandırılırdı.

Soylu ya da kraliyet mensubu hacılar için yolculuklar genellikle biraz daha kolaydı. Sıradan halkın aksine Avrupa’nın soyluları bu uzun yolculuklara özel ve konforlu at arabalarıyla çıkar, rahatça seyahat ederlerdi. Gerçi bazı güzergâhlarda yollar bu araçlar için uygun olmadığından, onlar da zaman zaman yürümek zorunda kalıyordu. Seçkin kişilerin yaptığı hac yolculukları arasında en dikkat çekici örneklerden biri, İngiltere Kralı II. Henry’nin kefaret haccıydı. 1170 yılında, kralın emrini yanlış yorumlayan dört şövalyesi, Canterbury Başpiskoposu Thomas Becket’i Canterbury Katedrali’nin sunağında öldürmüştü. Becket, kralın Kilise üzerindeki planlarına karşı çıkan en büyük muhaliflerinden biriydi. Bu kutsal mekânda gerçekleşen vahşi cinayet, yalnızca İngiltere’de değil, tüm Hristiyan dünyasında büyük bir infial yarattı. Pek çok Hristiyan, daha sonra Katolik Kilisesi tarafından aziz ilan edilecek olan başpiskoposun anısına Canterbury’ye akın etti. Henry, Becket’in ölümünden derin bir pişmanlık duydu. Sorumluluğu üstlendi ve olaya karışan şövalyeleri Papa’dan af dilemeleri için Roma’ya gönderdi. Onlara kefaret olarak, Kutsal Topraklar’da hacıların hizmetinde savaşma cezası verildi. Kral ise kendi kefaretini ödemek için 1174 yılında bizzat hac yolculuğuna çıktı. Çıplak ayakla yürüyerek Canterbury Katedrali’ne ulaştı, Becket’in anısına dikilen türbeyi öptü ve kefaretin bir parçası olarak halkın önünde kırbaçlanmayı kabul etti.

Hac yolunda kadınlar

Ortaçağ’da kadınlar birçok alandan dışlanmıştı ancak hac yolculukları söz konusu olduğunda durum farklıydı. Kadınlar da erkekler gibi inançlarını göstermek ve kutsal yerleri ziyaret etmek için uzun ve zorlu yolculuklara çıkabiliyordu. Bilinen en eski hac anlatısı, 4. yüzyılda İspanya’nın Galiçya bölgesinde yaşamış soylu bir kadın olan Egeria tarafından kaleme alındı. Egeria, 381 ile 384 yılları arasında gerçekleştirdiği uzun hac yolculuğunu ayrıntılarıyla yazıya dökmüştü. Bu yolculuk sırasında Mısır, Mezopotamya, Suriye ve Kudüs gibi, Kutsal Kitap’ta adı geçen yerleri ziyaret etti. Notlarında hem gittiği yerleri hem de buralarda tanık olduğu ibadet biçimlerini ayrıntılı biçimde anlattı.

Ortaçağ’ın erken dönemlerinin bir diğer tanınmış kadın hacısı ise Pisa’lı Bona’ydı. Augustinus tarikatından bir rahibe olan Bona’nın derin inancı, onu henüz genç bir kızken, yaklaşık 1170 yılında ilk kez Kudüs’e gitmeye yöneltti. Dahası, bu yolculuğa tek başına çıkmıştı; beraberinde ne bir rehber ne de başka hacılar vardı. Yaşamı boyunca Roma’ya bir kez, İspanya’daki Santiago de Compostela’ya ise tam dokuz kez hac yolculuğu yaptı. Bu yolculukların bazılarında diğer hacılara rehberlik etti. Hacla özdeşleşen yaşamı, öldükten sonra İtalya’nın Pisa şehrindeki mezarını Hristiyanlar için kutsal bir ziyaret yerine dönüştürdü.

Hac yolculuğuna çıkan Ortaçağ kraliçeleri de vardı. Bunların en bilinenlerinden biri, Portekizli Kraliçe Isabel’di. Isabel, 1325 ve 1335 yıllarında, önemli bir hac güzergâhı olan Portekiz Yolu üzerinden Santiago de Compostela’ya yürüdü. İngiltere Kralı II. Henry’nin meşhur kraliçesi Akitanyalı Eleanor da ilk eşi Fransa kralı VII. Louis ile II. Haçlı Seferlerine katıldığında yol üzerindeki önemli hac noktalarını ziyaret etmişti. Öte yandan, sadece soylular değil, sıradan halk içindeki kadınlar da hac yolculukları yapıyordu. Kimi uzak diyarlardaki kutsal mekânlara, kimiyse yaşadıkları bölgelere yakın yerel türbelere gidiyordu. Tarihçiler, keşişler tarafından kaleme alınan ve kutsal mekânlarda gerçekleştiğine inanılan olağanüstü olayları kayıt altına alan “Mucize Kayıtları” sayesinde bu ziyaretlerin izini sürebiliyor. Bu tarihsel kayıtlar, Avrupa genelinde bu yerleri ziyaret eden kadın ve erkek hacılara dair değerli bilgiler sunuyor.

Kutsal topraklara yolculuk

Ortaçağ’da hacıların gözündeki en kutsal durak kuşkusuz Ortadoğu’nun kadim şehri Kudüs’tü. 4. yüzyıldan itibaren Bizans İmparatorluğu’nun bir parçası olan şehir, 7. yüzyılda İslam hâkimiyeti altına girdi. Buna rağmen Kudüs, Hristiyan inancıyla olan derin bağları sayesinde yüzyıllar boyunca Hristiyan hacıların akın ettiği bir yer olmaya devam etti. Yeni Ahit’e göre, Hz. İsa Mesih’in yaşamının son günleri —çarmıha gerilişi, ölümü ve dirilişi—Kudüs’ün farklı noktalarında yaşanmıştı. Bu nedenle şehir, tıpkı günümüzde olduğu gibi Hristiyan dünyasında en kutsal yerlerden biri olarak görülüyor, dünyanın dört bir yanından inananları kendine çekiyordu.

MS 335 yılında Roma imparatoru I. Konstantin tarafından yaptırılıp kutsanan Kutsal Kabir Kilisesi, Hz. İsa’nın izinden gitmek isteyen hacıların Kudüs’teki en önemli duraklarından biriydi. Kilise, iki büyük kutsal alanın çevresine inşa edilmişti: Hz. İsa’nın çarmıha gerildiği yer ve dirilişinin ardından mezarının boş bir halde bulunmasıyla Hristiyan inancında büyük bir önem kazanan kutsal kabir. 4. yüzyıldan bu yana birçok kez onarılan ve yeniden inşa edilen bu yapı, günümüzde hâlâ Hristiyan dünyasının en önemli hac merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor.

Ortaçağ’da Kudüs’e ulaşan hacılar, Kutsal Kabir Kilisesi’ne doğru ilerlerken Haç Yolu ya da diğer adıyla Çile Yolu boyunca yürürdü. Bu güzergâhın, Hz İsa’nın çarmıha gerilmek üzere haçını taşıyarak yürüdüğü yol olduğuna inanılıyor. 4. yüzyıldan itibaren bu rota zaman içinde çeşitli değişikliklere uğradı. Her yeni düzenleme, hacıların İsa’nın son günleriyle ilişkilendirilen önemli noktalardan, örneğin Getsemani Bahçesi ve Zeytin Dağı gibi yerlerden geçmesini sağlayarak onları yolun sonunda Kutsal Kabir’e ulaştırıyordu. Zamanla bu güzergâh belirli bir düzene kavuştu ve resmî bir tören yolu hâline gelerek Via Dolorosa adıyla anılmaya başladı. Kudüs’ün içinden geçen bu yürüyüş yolu, her biri Hz İsa’nın çilesinin bir anını temsil eden 14 durakla işaretlendi. Günümüzde de hacılar, yüzyıllardır olduğu gibi Via Dolorosa boyunca yürüyerek Kutsal Kabir’e ulaşmayı sürdürüyorlar.

Diğer taraftan, Kudüs’ün hem Ortaçağ’da hem de günümüzde yalnızca Hristiyanlar için değil, Yahudiler ve Müslümanlar için de derin bir dinî öneme sahip olduğunu vurgulamak gerekir. Yahudi inancında Kudüs, Yahudilerin ruhani yurdu kabul edildiği için kutsal bir şehirdir. Müslümanlar içinse, Mekke ve Medine’nin ardından İslam’ın en kutsal üçüncü şehri olarak görülür. Bu nedenle Ortaçağ boyunca Kudüs, yalnızca Hristiyan hacıların değil, Yahudi ve Müslüman hacıların da ziyaret ettiği bir dinî merkezdi.

Ortaçağ’da Kudüs’e hac yolculuğu yapan Hristiyanların tam sayısını tespit etmek mümkün olmasa da o dönemde Avrupa’dan on binlerce hacının Kutsal Topraklar’ı ziyaret ettiği tahmin ediliyor. Böylesine uzak, zorlu ve tehlikelerle dolu bir yolculuğa onca insanın zamanını ve parasını adaması, Kudüs’ün dönemin inananları için ne denli büyük bir anlam taşıdığını gösteriyor.

Hac yollarını korumak

Ortaçağ Avrupası’ndan Kudüs’e varmak kolay değildi. Yolculuk hem uzun hem de tehlikeliydi; güzergâh boyunca eşkıyalar, sahil şeritlerinde ise korsanlar ciddi bir tehdit oluşturuyordu. Ayrıca, 638 yılında Kudüs’ün bir İslam devleti olan Raşidun Halifeliği tarafından fethedilmesi, Hristiyan hacıların şehre erişimini daha da güçleştirmişti. Ancak tüm bu tehlikelere ve zorluklara rağmen, inananlar Kudüs’e doğru yola çıkmaktan vazgeçmedi.

Kutsal Topraklar’a giden hacıların sayısının fazlalığını ve yolculuk sırasında ne kadar savunmasız olduklarını gösteren en önemli işaretlerden biri, 1118 yılında kurulan, İsa’nın Fakir Askerleri ve Süleyman Tapınağı Şövalyeleri idi; daha çok bilinen adıyla Tapınak Şövalyeleri… Bu Katolik tarikatı, başlangıçta Kudüs’e giden çok sayıdaki Hristiyan hacıyı korumak için kurulmuştu. Zamanla tarikatın ünü, nüfuzu ve sorumlulukları arttı; askeri güçlerinin yanı sıra Avrupa’nın dört bir yanında ekonomik ve siyasi bir otorite hâline geldiler. Avrupa’da hac yollarını korumak amacıyla başka şövalye tarikatları da ortaya çıktı. Bunlardan biri, Aziz Yakup Şövalyeleri, diğer adıyla Santiago Tarikatı’ydı. Bu tarikat, Santiago de Compostela yolunda ilerleyen hacıları gözetmek ve güvenliklerini sağlamakla görevlendirilmişti.

İtalya ve İspanya'ya hac yolculukları

Kudüs’ün yanı sıra Roma da Ortaçağ’da son derece popüler bir hac durağıydı. Kudüs’e kıyasla daha kolay ve daha güvenli bir şekilde ulaşılabilen şehir, Hristiyanların gözünde özel bir yere sahipti, zira Hz. İsa’nın havarilerinin lideri Aziz Petrus ve Hıristiyanlığı yayan Aziz Pavlus burada idam edilmiş ve şehre defnedilmişti. Petrus ve Pavlus, İmparator Neron döneminde öldürülmüştü. Hristiyan inancına göre, Hz. İsa tarafından Roma’nın ilk piskoposu —yani ilk papa— olarak görevlendirilen Petrus, Vaticanus Tepesinde, idam edildiği yerin hemen yakınına defnedilmişti. 4. yüzyılda Roma İmparatoru Konstantin, Petrus’un mezarının bulunduğu noktada Aziz Petrus Bazilikası’nı inşa ettirdi. Ortaçağ boyunca Roma’ya gelen Hristiyan hacılar işte bu büyük kilisede karşılanıyordu. Bazilika daha sonra 16. yüzyılda tamamen yıkılarak Rönesans tarzında yeniden inşa edilecekti. Bazı tarihçilere göre, Ortaçağ’da milyonlarca Avrupalı hacı, Petrus ve Pavlus’a atfedilen bu kutsal mekânları ziyaret etmek için Roma’ya akın etti.

İspanya’nın Galiçya bölgesindeki Santiago de Compostela şehri, Ortaçağ Hristiyan dünyasının en önemli hac duraklarından biriydi. Geleneksel inanışa göre burası, Hz. İsa’nın 12 havarisinden biri olan Aziz Yakup’un (Saint James) mezarının bulunduğu yerdi. 12. ve 13. yüzyıllarda şehrin her yıl yaklaşık 250.000 hacıyı ağırladığı tahmin ediliyor. O dönemin nüfusları dikkate alındığında bu, olağanüstü bir kalabalıktı. Hristiyan geleneğine göre Aziz Yakup, MS 44 yılında Kudüs’te başının kesilmesiyle idam edilmişti. Ardından naaşı mucizevî bir şekilde bir tekneyle Galiçya kıyılarına taşınmış ve burada gömülmüştü. Aziz’in mezarının bulunduğu yerde ilk kilise 829 yılında inşa edildi. Günümüzde halen ayakta duran görkemli Santiago de Compostela Başkatedrali ise 1075 ile 1211 yılları arasında yapıldı. Hacılar, nihai hedefleri olan bu katedrale Aziz Yakup Yolu ya da yaygın adıyla Camino de Santiago olarak bilinen güzergâhlar üzerinden ulaşıyordu. Avrupa’nın dört bir yanındaki kasaba ve köylerden başlayan bu yollar, bir örümcek ağı gibi kıtayı sarıyor ve tüm hacıları Santiago de Compostela’da birleştiriyordu.

Avrupa'nın diğer kutsal durakları

Kudüs, Roma ve Santiago de Compostela Ortaçağ Avrupa’sının en çok ziyaret edilen hac merkezleri olsa da ruhani bir yolculuğa çıkmak isteyenler için başka seçenekler de vardı. Bunlardan biri de İstanbul, yani o zamanki adıyla Konstantinopolis’ti. Şehir, barındırdığı değerli Hristiyan kutsal emanetleriyle Avrupalı hacıları cezbediyordu. Sözgelimi, Hz. İsa’nın çarmıha gerilişi sırasında başına konulan Dikenli Taç’ın bir parçası, 11. yüzyılın bir döneminde Kudüs’ten Konstantinopolis’e getirilmişti. Ayrıca, günümüzde “Torino Kefeni” olarak bilinen ve Hz. İsa’nın kefeni olduğuna inanılan kutsal örtünün 12. yüzyıl sonlarına kadar Konstantinopolis’te muhafaza edildiği kabul ediliyor.

Öte yandan, unutmamak gerekir ki hac yolculuklarının hepsi uzun mesafeli seyahatler değildi. Avrupa’nın dört bir yanında çok sayıda kutsal mekân bulunuyordu ve pek çok insan uzun yolculuklara çıkmak yerine, yaşadıkları bölgeye yakın bu dinî yerlere giderek ruhsal bir teselli arardı. Sözgelimi, İngiltere pek çok hac durağına ev sahipliği yapıyordu. 1170’te öldürülen Başpiskopos Thomas Becket’in türbesi Ortaçağ hacılarının İngiltere’de en çok ziyaret ettiği kutsal mekânlardan biriydi. Ülke genelindeki başka aziz türbeleri de bağışlanma, şifa, ruhsal aydınlanma ya da bir mucize arayan pek çok ziyaretçiyi kendine çekiyordu. Winchester’daki Aziz Swithun Türbesi, St. Alban’s Katedrali, Kutsal Kâse efsanesiyle ilişkilendirildiği için Glastonbury, ayrıca Walsingham’daki Meryem Ana Türbesi, Ortaçağ İngiltere’sinin en popüler hac durakları arasındaydı.

Fransa’daki ünlü Mont-Saint-Michel de Başmelek Mikail’le olan bağlantısı nedeniyle Ortaçağ’da sıkça ziyaret edilen bir diğer hac merkeziydi. Normandiya kıyılarındaki bu kutsal adaya gelen hacılar, koruyucu melekleri Mikail’den “ebedi hayat güvencesi” elde etmeyi umuyordu. İskandinavya’da ise hacıların yöneldiği en önemli durak, Norveç’in koruyucu azizi Aziz Olav’ın Trondheim’daki mezarıydı.

Günümüzde hac yolculuğu

Hristiyanların hac yolculukları Ortaçağ’da zirve noktasına ulaşmış olsa da hiçbir zaman tamamen sona ermedi. Yüzyıllar boyunca hacılar, Avrupa’daki ve dünyanın dört bir yanındaki kutsal mekânlara gitmeye devam etti. Günümüzde de milyonlarca Hristiyan bu geleneği sürdürüyor. Örneğin 2024’te 400.000’den fazla hacı Santiago de Compostela yolunu tamamladı. Roma’daki Aziz Petrus Bazilikası’nın kutsal kapısı 10 yıl aradan sonra 2025’te yeniden açıldığında ise yalnızca ilk bir ayda 1,3 milyondan fazla hacı kapıdan geçerek ayin alayına katıldı. Bugün Avrupa’nın kutsal mekânlarını ziyaret eden Hristiyan hacılar, Ortaçağ’dan bu yana aynı yolları adımlayan binlerce insanın izinden gidiyor.

Şifa durakları

Hacılar bazı kutsal mekânları hastalıklarına çare bulma umuduyla ziyaret ederdi.

Ortaçağ’daki klasik hac güzergâhları arasında yer almasa da Fransa’nın Lourdes kasabası, 19. yüzyıldan bu yana mucizelerle anıldığı için modern dönemin en popüler hac noktalarından biri. 1858’de Meryem Ana’nın, Massabielle Mağarası’nda Bernadette Soubirous adlı genç bir kıza 18 kez göründüğü rivayet edilir. Anlatıldığına göre, bu temaslardan birinde, Meryem Ana Bernadette’i bir pınara yönlendirir. Daha sonra bu kaynaktan su içen birçok kişi mucizevi bir şekilde iyileştiğini söyleyince Lourdes, özellikle şifa arayanlar için kutsal bir hac durağına dönüşür.

Günümüzde her yıl dünyanın dört bir yanından yaklaşık altı milyon Hristiyan Lourdes’e hac yolculuğu yapıyor. Hacılar, mağarayı ziyaret ediyor ve şifalı olduğuna inanılan kaynak suyunun iyileştirici gücünü deniyor. Massabielle Mağarası’nda ve Lourdes’teki hac merkezinde, bu sudan içmek isteyenler için musluklar bulunuyor. Ziyaretçilere ayrıca özel bölümlerde kaynak suyuna girme imkânı da sunuluyor.