Karaciğerde saklı pusula: Kuşlar manyetik alanı nasıl hissediyor?

Göç eden kuşların ve güvercinlerin, özellikle gece veya bulutlu havalarda yönlerini Dünya’nın manyetik alanını algılayarak bulduğu uzun zamandır biliniyor. Ancak bu “manyetik his” mekanizmasının vücutta nerede ve nasıl çalıştığı hâlâ kesin değil.

“Science” dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, bu soruya yeni bir ihtimal ekliyor: Güvercinlerin karaciğerinde bulunan demir açısından zengin bağışıklık hücreleri, manyetik alanı algılayıp bu bilgiyi beyne iletebilir.

Manyetik duyu için üç ana teori

Bilim dünyasında kuşların manyetik alanı nasıl algıladığına dair üç temel görüş var:

• Manyetik parçacık teorisi: Gaganın üst kısmında yer alan manyetik parçacıklar, Dünya’nın alanına tepki vererek yön bilgisi üretir.
• Hücresel sinyal teorisi: Hücre içi iyon kanalları manyetik değişimlere tepki verir ve beyne sinyal gönderir.
• Retina teorisi: Gözdeki bazı pigmentler ışıkla birlikte manyetik alanı algılayabilir. Ancak bu yöntem yalnızca ışık varken çalışabilir.

Bu teorilerin hiçbiri tek başına tüm gözlemleri açıklamıyor.

Karaciğer ve dalakta gizli ipucu

Bonn Üniversitesi’nden Clivia Lisowski, karaciğer ve dalağın manyetik özelliklere sahip olabileceğini belirtiyor. Çünkü bu organlar, kırmızı kan hücrelerini parçalayarak demir depoluyor.

Daha önce yapılan çalışmalar, bazı bağışıklık hücrelerinin manyetik alanlara duyarlı olabileceğini göstermişti. Ancak bunun yön bulma ile bağlantısı net değildi.

Deney: Güvercinlerin içindeki manyetik iz

Araştırmacılar, güvercinlerin karaciğer, dalak, göz, gaga ve beyin dokularını inceledi. Demir yoğunluğu ve manyetik tepki en çok karaciğerde bulundu.

Bu sonuç, karaciğerin manyetik algıda rol oynayabileceğini düşündürdü.

Yön bulma deneyi

34 güvercin, 19 kilometrelik bir güzergahta yön bulmaları için eğitildi. Daha sonra iki gruba ayrıldılar:

• Bir gruba karaciğer bağışıklık hücrelerini azaltan bir madde verildi.
• Diğer grup kontrol olarak bırakıldı.

Hava kapalıydı ve güneş görünmüyordu.

Sonuçlar çarpıcıydı:

• Kontrol grubu yuvalarına döndü.
• Hücreleri azaltılan güvercinler yönlerini kaybetti ve ertesi gün dönebildi.
• Güneşli koşullarda ise iki grup da sorunsuz yön buldu.

Bu durum, güvercinlerin hem güneşi hem de manyetik alanı birlikte kullandığını gösterdi.

Beyin dışında bir “duyusal sistem” ihtimali

Araştırmacılara göre bu bulgular, bazı memeliler ve hayvanlarda da geçerli olabilir. Örneğin:

• Kör köstebekler
• Bazı yarasa türleri
• Uzun mesafe yüzebilen köpekbalıkları

Bu canlıların da benzer manyetik algı sistemleri kullanabileceği düşünülüyor.

Ayrıca araştırma, bağışıklık hücrelerinin sadece savunma değil, aynı zamanda sinyal ileten “duyusal hücreler” gibi davranabileceğini öne sürüyor.

Eleştiriler ve alternatif görüşler

Bazı bilim insanları ise temkinli. Karaciğerdeki yüksek demir oranının, laboratuvar koşullarındaki beslenmeden kaynaklanabileceği belirtiliyor.

Ayrıca kullanılan yöntemlerin sadece karaciğeri değil, vücudun başka bölgelerini de etkileyebileceği düşünülüyor.

2025’te yayımlanan başka bir çalışma ise manyetik bilginin karaciğerde değil, doğrudan beynin ön bölgelerinde işlendiğini öne sürüyor.

Tek bir sistem değil, birkaç sistem birlikte çalışıyor olabilir

Bilim insanlarına göre en güçlü ihtimal, kuşların tek bir mekanizma yerine birden fazla sistemi birlikte kullanması.

Güneş, beyin ve manyetik alan birlikte çalışarak daha hassas bir yön bulma sistemi oluşturuyor olabilir.

Araştırmacıların ifadesiyle:

“Eve dönüş için karanlıkta bile birden fazla yolun olması avantaj sağlar.”