Mars’ta neden bazı bölgelere inilmesi yasak?

Mars, uzun yıllar boyunca soğuk, kuru ve tamamen cansız bir dünya olarak kabul edildi. Ancak son birkaç on yılda elde edilen veriler, bu algıyı kökten değiştirdi. Kızıl Gezegen’in bir zamanlar yüzeyinde sıvı su barındırdığı, daha kalın bir atmosfere sahip olduğu ve mikrobiyal yaşam için elverişli koşullar sunmuş olabileceği düşünülüyor. Hatta bazı bilim insanlarına göre, Mars’ta yaşam hâlâ tamamen yok olmuş olmayabilir.

İşte bu küçük ama göz ardı edilemeyecek ihtimal, Mars’ın bazı bölgelerini bilimsel açıdan son derece değerli, aynı zamanda son derece hassas hâle getiriyor. Bu alanlar, “Özel Bölgeler” olarak adlandırılıyor.

Yaşam Arayışında En Büyük Tehlike: Kirlenme

Mars’ta yaşam izleri ararken karşılaşılan en büyük risklerden biri, Dünya’dan taşınan mikroorganizmaların bilimsel sonuçları yanıltması. Eğer bir uzay aracı, farkında olmadan Dünya kökenli mikropları Mars’a taşırsa, ileride tespit edilecek biyolojik izlerin gerçekten Mars’a mı ait olduğu, yoksa bizimle mi geldiği asla net biçimde anlaşılamayabilir.

Bu nedenle bilim insanları, Mars’ı keşfederken yalnızca nereye gidebileceğimizi değil, nereye gitmememiz gerektiğini de tanımlamak zorunda kaldı. Böylece “Özel Bölgeler” kavramı ortaya çıktı.

Özel Bölgeler Nedir?

Özel Bölgeler, Uzay Araştırmaları Komitesi (COSPAR) tarafından tanımlanan ve Dünya kökenli organizmaların hayatta kalma ve çoğalma ihtimali bulunan alanları ifade ediyor. Aynı zamanda bu bölgeler, hâlihazırda Mars’a özgü yaşam formlarının var olma ihtimalinin yüksek olduğu yerler olarak da değerlendiriliyor.

Bu tanım ilk olarak 2008 yılında COSPAR’ın Gezegen Koruma Politikası’nda yer aldı. 2016’da ise daha net kriterlerle güncellendi. Buna göre bir bölgenin Özel Bölge sayılabilmesi için iki temel koşulu sağlaması gerekiyor: yaşam için kullanılabilir su ve yeterli sıcaklık.

Su ve Sıcaklık: Hayatın İki Anahtarı

Güncellenen tanıma göre Özel Bölgeler, “su aktivitesi” değeri 0,5 ile 1 arasında olan alanlar olarak tanımlanıyor. Su aktivitesi, bir ortamda bulunan suyun canlılar tarafından ne kadar kolay kullanılabildiğini ölçen bir kriter. Bu değer ne kadar yüksekse, yaşam için uygunluk da o kadar artıyor.

İkinci temel koşul ise sıcaklık. Bir bölgenin Özel Bölge sayılabilmesi için sıcaklığın en az -25°C ve üzerinde olması gerekiyor. Bu eşik, Dünya’daki mikroorganizmaların hayatta kalabileceği alt sınır olarak kabul ediliyor. Metan gazı gibi biyolojik süreçlerle ilişkili olabilecek unsurların da tanıma eklenmesi önerilmiş olsa da, bu henüz resmî kriterler arasında yer almıyor.

İlginç Gerçek: Mars’ta Henüz Tek Bir Özel Bölge Bile Yok

Tüm bu tanımlara rağmen dikkat çekici bir gerçek var: Bugüne kadar Mars’ta kesin olarak tanımlanmış tek bir Özel Bölge bile bulunamadı.

Bu durumu, Özel Bölge tanımının güncellenmesinde başrol oynayan isimlerden biri olan John Rummel şu sözlerle özetliyor: “Özel Bölgeleri tanımladık, ancak henüz bulamadık.”

Sorun şu ki, Mars hakkında bildiklerimiz hâlâ sınırlı. Bugün Özel Bölge olarak sınıflandırılamayan bir alan, gelecekte elde edilecek yeni verilerle bu kategoriye girebilir.

Yüzey Ölü, Yeraltı Belirsiz

Mars’ın yüzeyi büyük ölçüde yaşam için son derece elverişsiz görünüyor. Yoğun radyasyon, aşırı soğuk ve ince atmosfer, Dünya’daki mikroorganizmalar için bile ölümcül koşullar yaratıyor. Ancak yeraltı için aynı şeyleri söylemek zor.

Bilim insanları, Mars’ın kuzey yarımküresinde bir zamanlar dev bir okyanus bulunmuş olabileceğini düşünüyor. Gezegenin manyetik alanını kaybetmesiyle atmosferinin büyük bölümünü yitirdiği ve yüzey suyunun zamanla yok olduğu tahmin ediliyor. Buna rağmen yeraltında ve kutup bölgelerinde büyük miktarda su buzu hâlâ mevcut.

Ayrıca bazı yamaçlarda gözlemlenen ve “tekrarlayan eğim çizgileri” olarak adlandırılan yapılar, Mars’ta dönemsel olarak sıvı suyun yüzeye çıkıyor olabileceğine işaret ediyor.

Haritalar, Belirsizlikler ve Değişen Yaklaşım

2006 yılında, Mars’taki potansiyel Özel Bölgeleri gösteren bir harita hazırlandı. Bu harita, yüzeye beş metre mesafede su buzu bulunan alanları kapsıyordu. Bu derinlik kritik kabul ediliyordu; çünkü bir uzay aracının çarpması durumunda bu seviyeye kadar inebileceği varsayılıyordu.

Zamanla ekvator bölgelerinde de su buzuna dair kanıtlar bulununca, “güvenli” kabul edilen alanlar giderek daraldı. Bunun üzerine 2016’da yaklaşım değiştirildi. Artık Mars’ta nerelerin Özel Bölge olabileceğini önceden haritalamak yerine, her bölgenin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiği kabul edildi.

Uzay Araçları Ne Kadar Temiz?

Eğer bir gün gerçek bir Özel Bölge bulunursa, bu alanlara gitmek tamamen imkânsız olmayacak. Ancak uzay araçlarının son derece katı sterilizasyon süreçlerinden geçmesi gerekecek.

COSPAR’ın gezegen koruma kurallarına göre uzay görevleri beş farklı kategoriye ayrılıyor. Mars’ta biyolojik açıdan ilgi çekici bölgelere iniş yapacak araçlar, en yüksek temizlik seviyelerinden biri olan Kategori IV’e tabi tutuluyor.

Bu seviyedeki sterilizasyonun en bilinen örneği, 1976’da Mars’a inen Viking 2 uzay aracı. Viking 2, “biyolojik kalkan” adı verilen özel bir muhafaza içinde, 54 saat boyunca yaklaşık 102°C sıcaklıkta pişirilerek sterilize edilmişti. Buna rağmen yapılan yaşam deneyleri kesin bir sonuca ulaşamamıştı.

Gelecek Tehlikesi: İnsanlı ve Özel Görevler

Bugüne kadar Özel Bölgeler büyük bir sorun yaratmadı; çünkü Mars’ta tüm kriterleri karşılayan bir alan bulunamadı. Ancak gelecekte bu durum değişebilir. Özellikle özel şirketlerin Mars’a insanlı ve robotik görevler planlaması, bilim dünyasında bazı endişelere yol açıyor.

Yine de 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması, tüm uzay faaliyetlerinin devlet denetimi altında yürütülmesini şart koşuyor. Yani ister devlet kurumu ister özel şirket olsun, Mars’ta Özel Bölge olarak tanımlanabilecek bir alana iniş yapmak için resmî izin alınması gerekiyor.

Mars’ta Dokunulmaması Gereken Bir Yer Olabilir mi?

Şu an için Mars’ın büyük bölümü keşif açısından “güvenli” kabul ediliyor. Yörüngeden yapılan gözlemler sayesinde yüzey detaylı biçimde inceleniyor. Ancak gezegenin bir yerlerinde, belki de yerin altında, yaşam için elverişli küçük bir cep bulunuyor olabilir.

Eğer böyle bir yer varsa, bilim insanlarının önünde zor bir karar olacak: Orayı hemen keşfetmek mi, yoksa tamamen izole edip beklemek mi?

Mars’ın sessiz yüzeyinin altında hâlâ anlatılmamış bir hikâye olabilir. Ve bu hikâyeye dokunmadan önce, insanlığın ne kadar dikkatli olması gerektiği artık çok daha net.