Stalin'in yıldırım harbi

Yazan: Anthony Tucker-Jones

Zafer kazanan Kızıl Ordu, 1944 yazında Doğu Avrupa’nın derinliklerine girmişti. Sovyet lideri Joseph Stalin, komünist uydu devletler kurarak Avrupa’da devasa bir güvenlik tamponu oluşturma yolunda ilerliyordu. Almanya bir daha asla Rusya’nın kalbini oluşturan topraklara sürpriz bir saldırı düzenlemeyecekti. Bunlar yaşanırken, Stalin Sovyet Uzak Doğusu’nda bulunan Japonları Sovyet sınırlarından kalıcı olarak uzak tutmak için benzer bir tampon bölge oluşturmayı planlıyordu. SSCB Japonya ile savaş halinde olmasa bile Stalin’in Japonlara güvenmek için pek bir nedeni yoktu. Japonlar 1904 yılında Port Arthur’da Rus İmparatorluk Donanması’na saldırarak bu limanı ve Rusya’nın Çin’in Mançurya bölgesinin güneyinde sahip olduğu imtiyazları ele geçirmişlerdi. Altı yıl sonra ise Japonya Kore’yi ilhak ederek bu ülkeyi kolonileştirmeye başladı, Kore kültürü ve dili üzerinde baskı uyguladı. Ayrıca Japonya, Korelileri Japon silahlı kuvvetlerinde görev yapmak üzere askere alarak onları Japon İmparatorluğu’nun dört bir yanında köle işçi olarak kullandı.

Bütün bu olaylar, Kore bağımsızlık hareketinin yükselişine yol açtı. Japonların Kore’deki muhalefeti bastırmasıyla binlerce insan Çin’e kaçtı. Komşu Mançurya’da çok sayıda grup işgalcilere karşı savaşı yürüttü. Bu iş, Japonlar Mançurya’yı istila edip gerillaları Çin ve Sovyetler Birliği’nin daha içlerine doğru püskürtmesine kadar devam etti.

Japonya’nın Kukla Devleti

Japonlar, 1930’ların başında Çin’in kuzeydoğusunda bulunan Mançurya’nın üç eyaletini işgal ederek Mançukuo adıyla bilinen ve yaklaşık bir milyon km2 toprağa sahip olan devasa bir kukla devlet kurdular. Ardından tahttan indirilmiş son Çin imparatoru Pu Yi’yi kendi adlarına bu devleti yönetmesi için atadılar. Ancak Pu Yi’nin yönetimi, o dönemde Japonya’nın acımasız askerî polis teşkilatı olan Kempeitai’nin başkanı Tümgeneral Togo tarafından denetleniyordu. Bölgeye çok sayıda Japon ve Koreli yerleşimci taşındı. Japonlar, İmparator Pu Yi’nin itaatkâr kalmasını ve Çin’in Milliyetçileri veya Komünistleri ile işbirliğinden uzak durmasını sağladılar. Bu işi, onu fiilen bir tutsak konumuna sokarak ve bütün haberleşmelerini yakından izleyerek yaptılar. Aynı şekilde, Japonların tam olarak güvenmedikleri bir başka müttefikleri olan İç Moğolistan hükümdarı Prens Teh Wang’ı da yakından takip ettiler.

Japonların Rus kuvvetlerini küçük düşürmüş olması, 1920’ler ve 1930’lar boyunca iki ülke ilişkilerini gerginliğe sürüklemiş olan bir öfkenin devamına yol açmıştı. Japonların Kore ve Mançurya’yı işgal etmesinden sonra, Japonya ile Sovyetler Birliği arasındaki gerilimler hızla tırmandı. 1939’da Dış Moğolistan’da kısa süreli bir sınır çatışması yaşandı ve bu olay, Japonların kaybettiği Khalkin-Gol (Halha Irmağı) Muharebesi ile sonuçlandı. Sovyet-Japon çatışması, Haziran 1940’ta yapılan bir sınır antlaşmasıyla çözüldü ve bundan 12 ay sonra Adolf Hitler Sovyetler Birliği’ne saldırdı. Japonya ile Sovyetler Birliği arasında imzalanan ateşkesin ardından, Kızıl Ordu’nun tamamen dikkatinin dağıldığından emin olan Japonlar, güneye dönerek Çin, İngiltere, Amerika ve Hollanda’nın Asya’da sahip oldukları çıkar bölgelerine saldırdı. Sonuç olarak, Stalin iki cephede savaşmak zorunda kalmadı.

1945 Şubatında yapılan Yalta Konferansı sırasında, Uzak Doğu ve Pasifik’te Japonlarla hâlâ savaş halinde olan İngiltere Başbakanı Churchill ve ABD Başkanı Roosevelt, Nazi Almanyası yenilgiye uğratıldıktan sonra Japonya’ya savaş ilan edeceğine söz veren Stalin’i yanlarında tutma ihtiyacını duydular. Bu, Japonya’nın Mançurya ve kuzey Çin’deki askerî konumunu kaçınılmaz olarak savunulamaz bir hale getirecekti.

Başkan Roosevelt, Stalin’den gelecek bu yardımı garantilemek için Polonya’nın kaderine göz yummaya, ayrıca Japon topraklarını da vermeye hazırdı. Nitekim, 8 Şubat 1945’te Yalta’da Stalin ile yaptığı gizli görüşmede, Sibirya’nın doğu kıyısındaki Sakhalin adasının güney yarısını, Kuril Adaları’nı, Dalian ve Port Arthur limanlarını Sovyetler Birliği’ne vermeyi kabul etmişti. Sovyetler bunun karşılığında Mançurya’daki Japon Kwantung Ordusu’na saldırılacaklardı. Verilen bu tavizler, Stalin’in Okhotsk Denizi’ni tam olarak kontrol etmesine ve Sarı Deniz’de ise önemli bir dayanak noktası elde etmesine olanak sağlayacaktı. ABD ile SSCB arasındaki bu yazılı anlaşma, Churchill veya Çin lideri Çan Kay Şek’e danışılmadan yapılmıştı. Eskiden ABD’nin Sovyetler Birliği Büyükelçisi olarak görev yapan William Bullitt bu konuya ilişkin olarak “Birleşik Devletler Başkanı tarafından daha önce hiç bu kadar gereksiz, utanç verici ve potansiyel olarak felaketle sonuçlanabilecek bir belge imzalanmamıştı.” diyecekti.

Bununla birlikte, Churchill, Roosevelt, Stalin ve Çan Kay Şek, Japonya’nın Çin, Güneydoğu Asya ve Pasifik’te fetih amacıyla yürüttüğü acımasız operasyonları nedeniyle cezalandırılması gerektiği konusunda anlaşmışlardı. Bu maksatla; Japon İmparatorluğu feshedilecek, ülke silahsızlandırılacak ve işgal edilecekti. Stratejik açıdan bu konuda yaşanan tek sorun, Çin ve Sovyetler Birliği’ne karşı bölgesel bir denge unsurunun ortadan kalkacak olmasıydı. Stalin’in Mançurya, güney Sakhalin ve kuzey Kore’ye girmesiyle bu durum daha da belirgin hale geldi. Güney Sakhalin’in Sovyetlere verilmesi, onları Japonya’nın kuzeyindeki Hokkaido Adası’na tehlikeli bir şekilde yaklaştırdı. Bu aynı zamanda, Rusların Japonya Denizi’nin kuzeydeki yaklaşma istikametlerini de kontrol edebilecekleri anlamına geliyordu. Sovyetlerin Mançurya’yı istila etmeleri başka ciddi sonuçlar da doğuracaktı. Mao Zedong’un Japonlara karşı Çan Kay Şek ile ittifakı sona erdiği zaman, Stalin Çin Komünist Partisi liderini hiç şüphesiz destekleyecekti. Kızıl Ordu’nun Japonların işgal ettiği Mançurya ve kuzey Çin’i ele geçirmesi halinde, Stalin bu bölgeleri kolayca Mao’nun güçlerine devredebilirdi. ABD Dışişleri Bakanı Edward Stettinius bu konuda “Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov, General Patrick Hurley’e Sovyetler Birliği’nin Çinli komünistlerle ilgilenmediğini, bunların zaten gerçek komünist olmadıklarını söyledi.” diyecekti. Stalin’in, savaş sonrasında Amerikan ve İngiliz etkisine karşı koymak için Asya’da komünist bir müttefik istemediğine inanmak zordu. Mayıs 1945’te Hitler ölmüş, Berlin Kızıl Ordu tarafından istila edilmiş ve Nazi Almanyası teslim olmuştu. Artık tüm gözler Japonya’ya çevrilmişti.

YOardmuasdua ’nın Kwantung Japonlar, Sovyetlerin Mançurya’ya saldırmasını beklerken, bunun 1945 Ekim ayına veya ertesi yılın ilkbaharına kadar gerçekleşmeyeceğini tahmin ediyorlardı. Mançurya’nın genişliği, Japonların bu bölgeyi tamamen kontrol etmesini imkânsız hale getiriyordu. Bölgedeki geniş topraklar Çinli haydutlar ve gerillalar tarafından işgal edilmişti. Kuzey ve doğuda, komünist gerillalar 1930’lar ve 1940’lar boyunca Japonlara ve kukla durumundaki Mançukuo İmparatorluk Ordusu’na direndiler. Japonlar, güvenilmez buldukları Mançukuo İmparatorluk Ordusu’na top veya tank gibi ağır teçhizat sağlama konusunda isteksiz davranıyorlardı. Birçok Mançurya askerinin Japonlara hizmet etmekten başka seçeneği yoktu. Bu askerlerin aileleri Japon yetkililer tarafından kayıt altına alınmıştı ve savaşmayı reddetmeleri veya firara kalkışmaları durumunda sevdikleri aile fertleri idam edilecekti.

1945 baharı itibariyle, General Otozō Yamada komutasındaki Japon Kwantung Ordusu, güneyde 3. ve 44.; kuzeyde ise 1. ve 4. ordulardan oluşuyordu. General Yamada kâğıt üzerinde, 1.215 zırhlı araç ve hafif tank, 6.700 top ve 1.800 uçak (bunların sadece 50’si ön cephede görev kabiliyetine sahipti ) ile donatılmış 25 tümen halinde organize edilmiş 600.000’den fazla askeri cepheye sürebilirdi. Bu kuvvet, o dönemde sadece 40.000 askerden oluşan Mançukuo İmparatorluk Ordusu’nun tamamen yetersiz durumdaki tümenleri tarafından destekleniyordu. Ayrıca Kore, Japonların zayıf haldeki 17. ve 34. orduları tarafından tutuluyordu.

Japonya, sahip olduğu hayati önemdeki endüstri yatırımları ve hammaddeleri nedeniyle Mançurya’yı savunmak niyetinde olsa da, Japon kuvvetleri bunu etkili bir şekilde yapabilecek durumda değildi. Kwantung Ordusu kötü durumdaydı ve aslında sadece yerel asayiş operasyonlarını yapabilecek kapasitesi vardı. Söz konusu ordu önemli miktarda insan gücü toplayabilse de modern savaş teçhizatından yoksundu. Çatışmanın bu aşamasında, sadece bir piyade gücü durumundaydı. Çin standartlarına göre iyi eğitilmiş ve iyi donatılmış olan bir zamanların bu büyük ordusu, İkinci Dünya Savaşı ilerledikçe sonsuza kadar stratejik ihtiyatta tutulamazdı.

Savaşın son aşamalarında, Kwantung Ordusu’nun en iyi cephe tümenlerinin çoğu sistematik olarak en deneyimli askerlerinden ve en iyi teçhizatından mahrum bırakıldı. Bunlar Pasifik Adaları ve Filipinler’de Amerikalılar ile savaşmak üzere söz konusu bölgelere gönderildi. Ayrıca bazı birlikler de Burma ve Sumatra’ya garnizon görevi için intikal ettirildi. Özellikle Kwantung Ordusu’nun zırhlı birlikleri güney Çin, Kore ve Filipinler’e yönlendirildi. Bunun bir sonucu olarak adı geçen kuvvet artık herhangi bir ölçekte mekanize birlik operasyonu yürütemez hale geldi. Özellikle de birçok birlik, 1944-45 yıllarında Ichi-Go Operasyonu’nu desteklemek için güney Çin’e gönderilmişti.

Çaresizlik içindeki General Yamada, silah altına alınmış yetersiz eğitimli çok sayıda asker ve “gönüllüler”den istifade ederek aceleyle sekiz yeni piyade tümeni ve yedi yeni piyade tugayı teşkil etmeye çalıştı. Kwantung Ordusu’nun kafalarda soru işaretleri oluşturan Çinli müttefikleri durumundaki Mançukuo Ordusu, sekiz piyade ve yedi süvari tümeninden oluşuyordu. Japonlar, Kızıl Ordu’nun tam donanımlı mekanize birliklerinin saldırısı karşısında bu Çinli birliklerin direnip savaşacağına pek inanmıyorlardı. Mançukuo kuvvetleri, en iyi seçeneklerinin ilk fırsatta kaçmak ya da Sovyet tankları tarafından ezilmek olduğunu biliyor olmalıydı.

Stalin’in Ağustos Fırtınası

Müttefikler, Japonya’nın koşulsuz teslim olmasını talep eden Potsdam Deklarasyonu’nu Temmuz sonunda yayınladılar. Japonya’nın bunu reddetmesi üzerine 6 Ağustos 1945’te ilk Amerikan atom bombası Hiroşima şehrine atıldı. Aradan üç gün geçti, Japonya hâlâ teslim olmamıştı ve Nagazaki’ye ikinci atom bombası atıldı. Stalin, Müttefikler ile Japonya’ya karşı savaşa katılma anlaşmasını yerine getirerek 9 Ağustos’ta Ağustos Fırtınası Operasyonu’nu başlattı. Mançurya’ya yönelik zırhlı taarruzun boyutu o kadar büyüktü ki harekât sahası Batı Avrupa büyüklüğünde bir alanı kapsıyordu. Stalin, yaklaşık 80 tümen, savaş tecrübesine sahip toplam 1,5 milyon asker, 5.000’den fazla tank, yaklaşık 28.000 top ve 4.300 uçakla Japonlara saldırdı. Kızıl Ordu, büyük bir kıskaç manevrası uygulayarak Mançurya, İç Moğolistan’ın bazı bölgeleri, kuzey Çin ve Kore’ye girdi. İngiliz İmparatorluğu Genelkurmay Başkanı Mareşal Alan Brooke o gün için günlüğüne şunları yazdı: “Japonya ile savaş açısından unutulmaz bir gün.” Ancak bu ifade yapılan harekâtın boyutlarını anlatmak için yetersiz kalmıştı. Zayıf donatılmış Japon ve kukla Mançukuo orduları kolayca süpürüldü.

Transbaykal Cephesi şeklinde tertiplenen Sovyetlerin ezici kuvveti, Batı’dan Port Arthur, Mukden, Çangçun ve Qiqihar’a doğru ilerledi. Sovyet kıskacının Doğu’da tertiplenen ve iki Uzak Doğu Cephesi tarafından komuta edilen bölümü ise o esnada Ussuri Nehri’ni geçti, Khanka Gölü çevresinde ilerledi ve Suifenhe’ye saldırdı. Oradaki Japon savunma güçleri şiddetle muharebe edip güçlü bir direniş gösterdilerse de Sovyetler durdurulacak gibi değildi. Batıya doğru ilerleyen Sovyetlerin hedefi Harbin şehri ve Kuzey Kore’ydi.

Atılan atom bombaları ve Stalin’in saldırısının büyüklüğü karşısında sersemlemiş olan Japonlar, 10 Ağustos’ta Potsdam Deklarasyonu’nun şartlarını kabul etme niyetlerini ilk kez dile getirdiler. Beş gün sonra Japon İmparatoru Hirohito, Gyokuon-hōsō adı verilen teslimiyet konuşmasını kaydetti ve bu kayıt radyo aracılığıyla Japon halkına yayınlandı. Kayıtta Japonya’nın Potsdam Deklarasyonu’nun şartlarını kabul edeceği belirtilse de, teslim olacağına dair doğrudan bir ifade yer almıyordu.

İmparatorun yaptığı belirsiz açıklama, Japonya’nın teslim olup olmadığı konusunda yaygın bir kafa karışıklığına neden oldu. Çin ve Kore’deki Japon kuvvetleri İkinci Dünya Savaşı’nı hemen sona erdirmedi. General Yamada’nın imparatorun açıklamasının ertesi günü Kwantung Ordusu’na teslim olma emrini vermesine rağmen bazı tümenler silahlarını bırakmayıp sonraki birkaç gün boyunca savaşmaya devam ettiler. Bu arada Stalin toprak ele geçirmeyi sürdürdü. Sovyet amfibi birlikleri, 18 Ağustos’ta kara unsurlarının öncüsü olarak üçü Kuzey Kore’de, biri Sakhalin’de ve biri de Kuril Adaları’nda olmak üzere üç amfibi çıkarma gerçekleştirdiler.

Kuril Adaları için büyük bir muharebe yapıldı. Japon 5. Bölge Ordusu’nun kuruluşuna dahil edilen Japon 11. Zırhlı Alayı, Şubat 1945’te 91. Tümen olarak yeniden adlandırıldı. Bu tümen, kuzey Kuril Adaları’nda konuşlandırılmıştı ve Paramushir’de Kızıl Ordu’nun çıkarma operasyonunu karşısında direndi. Sovyet ateş gücü karşısında 97 tank ve neredeyse 100 asker kaybetti. Tümen personeli, Japon İmparatorluk Ordusu’nun geri kalanıyla birlikte Eylül 1945’e kadar resmen terhis edilmedi.

Kızıl Ordu, direniş bölgelerini büyük ölçüde atlayarak Mançurya’da ilerlemeye devam ederek 20 Ağustos’ta Mukden, Çangçun ve Qiqihar’a ulaştı. Ertesi gün Harbin’e girdi ve coşkulu kalabalıklar tarafından karşılandı. Kore’deki Sovyet kuvvetleri, ülkeyi ikiye bölen 38. paralelde durdu. İmparatorun açıklamasından altı gün sonra Amerikan kuvvetleri, Japonlardan Güney Kore’nin kontrolünü almak için Incheon’a çıktı. Sovyet Donanması’nın Pasifik Filosu’na bağlı denizcileri, Port Arthur üzerinde sembolik olarak bayraklarını göndere çektiler.

Sonrası

Kısa süren bir harekât olmasına rağmen, Ağustos Fırtınası sırasında Stalin yaklaşık 35.000 kayıp verdi. Japonların kayıplarının ise yaklaşık 100.000 ölü ve yaralı olduğu tahmin ediliyordu. Kwantung Ordusu’nun hayatta kalan personeli silahsızlandırıldı ve esir alındı, ancak bu askerler evlerine dönemediler. Yarım milyondan fazla esir, Sibirya, Rusya’nın Uzak Doğu bölgesi ve Moğolistan’da bulunan Sovyet çalışma kamplarına gönderildi. Sonunda bu askerlerin hepsi Japonya’ya geri dönemeyecekti.

Mao, Sovyet birliklerinin bölgede olmalarını memnuniyetle karşıladı çünkü bu birliklerin kendisinin iktidara gelmesi için kilit önemde olduklarını biliyordu. Japonya’nın teslim olmasının ardından, Çin’de iki büyük grup bir kez daha birbirinin boğazına sarıldı. Mao’nun güçleri, Kızıl Ordu’nun karşı koymaması sayesinde Sovyetlerin kurtardığı Mançurya’ya hızla sızdı. Bu hamle Mao’ya güvenli bir sığınak sağladı. Kendisi o yılın başlarında yoldaşlarına “Mançurya bizim olursa, zaferimiz garantilenecektir.” demişti. Sovyet ordusu, Mao’nun kuvvetlerine büyük miktarda Japon silahı transfer etti. Kızıl Ordu, bölgedeki Japon kuvvetlerinden 300.000 tüfek, 4.836 makineli tüfek, 2.300 çeşitli araç, 1.226 top, 925 uçak ve 369 tank ele geçirmişti. Sovyetler ayrıca Çan Kay Şek’in Milliyetçi birliklerinin Mançurya’nın güney limanlarına çıkarma yapmasını engelledi. Bu da Mao’ya gücünü artırmak için çok ihtiyaç duyduğu nefes alma fırsatını verdi.

Çan Kay Şek, Mao’nun Mançurya’ya sızmasını engellemek için, 1945 yılının Ekim ayında, ABD 7. Filosunun gemileriyle 30.000 askerini Port Arthur’un hemen doğusunda bulunan Liaodong Yarımadası’ndaki Dalian’a gönderdi. Stalin, bu hareketin Çin-Sovyet dostluk antlaşmasının şartlarına aykırı olduğu gerekçesiyle askerlerin karaya çıkmasına izin vermedi.

Bu anlaşma, Sovyetler geri çekildikten sonra Moğolistan Halk Cumhuriyeti’nin tanınması karşılığında Milliyetçilerin Mançurya üzerindeki egemenliğini tanımıştı. Sovyetlerin koruması altında olan Dış Moğolistan, 1911’de Çin’in kontrolünden kurtulmuş, ancak bağımsızlığını tanıtmayı başaramamıştı. Dalian’da çıkarma yapmaya hazırlıklı olmayan ABD Donanması bölgeden ayrıldı.

Milliyetçiler, Bohai Denizi kıyısındaki Huludao ve Yingkou şehirlerine çıkarma yapmaya çalıştıkları zaman, bu şehirlerin de Komünistler tarafından kontrol edildiğini gördüler. Çan Kay Şek’e bağlı birlikler sonunda mecburen demiryolu ve hava yoluyla kuzeye nakledildiler. Tüm bunlar, Mançurya’nın kontrolünü ele geçirme çabalarında çok önemli bir zaman kaybına yol açtı.

Japonya’ya karşı kazanılan bu zafer, bölge için ciddi sonuçlar doğurdu. Stalin’in Mançurya’yı başarılı bir şekilde istila etmesi, Japonların teslim olma sürecini şüphesiz hızlandırmış olsa da bu, Çan Kay Şek’in başında olduğu Milliyetçilerin geleceği için iyiye işaret değildi. Kızıl Ordu sonunda geri çekildiğinde, bölge Mao’nun Komünistleri için operasyon üssü haline geldi. Ayrıca, Mançukuo Ordusu’ndan esir alınan Mançurya askerleri hızla Mao’nun hizmetine girmeye zorlandı. Bu, Mao’nun Çan Kay Şek’in Milliyetçilerine karşı yeniden başlattığı savaşta Sovyet silahlarına doğrudan erişim sağlaması anlamına da geliyordu.

Ülkenin Mao tarafından ele geçirilme ihtimaliyle birlikte, Çin yeniden yaygın bir iç savaşın eşiğine gelmişti. Bu durum, bölünmüş ülkelerini zorla yeniden birleştirmek için cesaretlenen Kuzey Kore komünistlerini de teşvik etti.

Stalin, Mao’ya iktidarın sorunsuz bir şekilde devredilmesini kolaylaştırmak için Kızıl Ordu’nun Mançurya’dan çekilmesini 1946 yılının Mayıs ayına kadar erteledi. Ağustos Fırtınası Operasyonu, sadece Japonya’nın yenilgisini hızlandırmakla kalmadı, aynı zamanda Soğuk Savaş’ın Asya’ya yayılmasına ve nihayetinde Kore Savaşı’na da zemin hazırladı.

Images: Alamy, Getty